Η Πάπισσα Ιωάννα/Μέρος Γ: Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων

καμία σύνοψη επεξεργασίας
Χωρίς σύνοψη επεξεργασίας
Χωρίς σύνοψη επεξεργασίας
<div style="text-align:right"><small>But the fact is that I have nothing plann’d <br> Unless it were to be a moment merry.<br> ΒΥΡΩΝ, Δον Zουάν, άσμα Δ΄</small></div>
Ἀγαπᾷς, ἀναγνῶστα μοῦ, τὸν καλὸν οἶνον; Ἂν τῷ ὄντι τὸν ἀγάπας, μισεῖς βεβαίως τοὺς ἀσυνειδήτους ἐκείνους καπήλους, οἵτινες ἐξ αἰσχροκερδείας νοθεύουσι τὸ καλὸν τοῦτο ποτόν, ἀναμιγνύοντες ὕδωρ, βαφὰς ἣ δηλητήρια καὶ ἀντὶ θείου νέκταρος ἀνούσιον ἣ ναυτιῶδες ποτὸν προσφέροντες εἰς τὰ διψῶντα σου χείλη. Τοιοῦτοι κάπηλοι ὑπῆρξαν ἀπ' αἰώνων οἱ μετερχόμενοι τὴν φρούρησιν καὶ διανομὴν τοῦ «γενναίου οἴνου τῆς πίστεως», ὡς ὠνόμαζε τὴν θρησκείαν ὁ σοφὸς Ἀλβίνος, ἡ δὲ μεταξὺ καπήλων καὶ ἱερέων, χριστιανισμοῦ καὶ βαρελίου παρομοίωσις ἀνηκεῖ εἴς τινα Σύνοδον τοῦ ἐνάτου αἰῶνος· ὥστε αἱ ἐκφράσεις μου, ἂν ὄχι εὐγενεῖς, εἶναι τουλάχιστον «Κανονικαί».
Aγαπάς, αναγνώστα μου, τον καλόν οίνον; Αν τω όντι τον αγαπάς, μισείς βεβαίως τους ασυνειδήτους εκείνους καπήλους, οίτινες εξ αισχροκερδείας νοθεύουσι το καλόν τούτο ποτόν, αναμιγνύοντες ύδωρ, βαφάς ή δηλητήρια και αντί θείου νέκταρος ανούσιον ή ναυτιώδες ποτόν προσφέροντες εις τα διψώντα σου χείλη. Τοιούτοι κάπηλοι υπήρξαν απ’ αιώνων οι μετερχόμενοι την φρούρησιν και διανομήν του «γενναίου οίνου της πίστεως», ως ωνόμαζε την θρησκείαν ο σοφός Αλβίνος, η δε μεταξύ καπήλων και ιερέων, χριστιανισμού και βαρελίου παρομοίωσις ανήκει εις τινά Σύνοδον του ενάτου αιώνος· ώστε αι εκφράσεις μου, αν όχι ευγενείς, είναι τουλάχιστον «Κανονικαί». Έλεγον λοιπόν ότι, καθώς ο γνήσιος οινοπότης βδελύττεται τους νοθεύοντας τον οίνον, ούτω και ο καλός χριστιανός αποστρέφεται τους αναμιγνύοντας εις την θρησκείαν, ίνα καταστή επικερδεστέρα, τας παντοίας της κεκαρμένης ή πολυμάλλου κεφαλής των εφευρέσεις, τα θαύματα των εικόνων, τους θεούς της ειδωλολατρείας μετημφιεσμένους εις αγίους, τας προσκυνήσεις, τα εισιτήρια του Παραδείσου, τα άγια λείψανα, τα κομβολόγια και άλλα ιερατικά εμπορεύματα, δι’ ων το επάγγελμα των Αποστόλων κατέστη και αυτής της ιατρικής και ονειροκρισίας αγυρτικώτερον. Παιδιόθεν ηγάπων την Χημείαν· το δε βιβλίον μου τούτο είναι χημική τις μόνον ανάλυσις του θρησκευτικού οίνου, δι’ ου οι λαοί της Δύσεως εποτίζοντο κατά τον μεσαιώνα υπό ρασοφόρων καπήλων. Πάντα τα κακοποιά ζώα, οι όφεις, αι σφήκαι, οι κώνωπες και ο σκορπίοι γίνονται τοσούτω μάλλον φαρμακερά και κακοήθη, όσω ζώσι πλησιέστερον του ηλίου. Μόνοι οι ιερείς εξαιρούνται, οίτινες εις μεν τας ανηλίους χώρας της Δύσεως απέκτησαν οξείς όνυχας και ιοβόλους οδόντας, εν δε τη Ανατολή κατήντησαν βαθμηδόν αβλαβείς και χειροήθεις ως αι εγχέλεις των Κωπαΐδος· ώστε αφού ούτε τρώγονται, ως εκείναι, ούτε δάκνουσιν, ως οι Φράγκοι, αλλ’ ησύχως και τιμίως μετέρχονται το επάγγελμά των, σταυροκοπούντες, θυμιάζοντες, βαπτίζοντες και εξομολογούντες, αμαρτία ήθελεν είναι να πειράξη τις τους ακάκους τούτους κληρονόμους της βασιλείας των Ουρανών. Ταύτα σοι είπον, αναγνώστα, ίνα σε πείσω περί της ορθοδοξίας μου· ήδη δε επανέρχομαι εις τους ήρωάς μου.
Ἔλεγον λοιπὸν ὅτι, καθὼς ὁ γνήσιος οἰνοπότης βδελύττεται τοὺς νοθεύοντας τὸν οἶνον, οὕτω καὶ ὁ καλὸς χριστιανὸς ἀποστρέφεται τοὺς ἀναμιγνύοντας εἰς τὴν θρησκείαν, ἵνα καταστῇ ἐπικερδεστέρα, τάς παντοίας τῆς κεκαρμένης ἣ πολυμάλλου κεφαλῆς τῶν ἐφευρέσεις, τὰ θαύματα τῶν εἰκόνων, τοὺς θεοὺς τῆς εἰδωλολατρείας μετημφιεσμένους εἰς ἁγίους, τάς προσκυνήσεις, τὰ εἰσιτήρια τοῦ Παραδείσου, τὰ ἅγια λείψανα, τὰ κομβολόγια καὶ ἄλλα ἱερατικὰ ἐμπορεύματα, δι' ὧν τὸ ἐπάγγελμα τῶν Ἀποστόλων κατέστη καὶ αὐτῆς τῆς ἰατρικῆς καὶ ὀνειροκρισίας ἀγυρτικώτερον. Παιδιόθεν ἠγάπων τὴν Χημείαν· τὸ δὲ βιβλίον μου τοῦτο εἶναι χημική τις μόνον ἀνάλυσις τοῦ θρησκευτικοῦ οἴνου, δι' οὐ οἱ λαοὶ τῆς Δύσεως ἐποτίζοντο κατὰ τὸν μεσαιώνα ὑπὸ ῥασοφόρων καπήλων.
Πάντα τὰ κακοποιὰ ζῷα, οἱ ὄφεις, αἱ σφήκαι, οἱ κώνωπες καὶ ὁ σκορπίοι γίνονται τοσούτω μᾶλλον φαρμακερὰ καὶ κακοήθη, ὅσω ζῶσι πλησιέστερον τοῦ ἡλίου. Μόνοι οἱ ἱερεῖς ἑξαιροῦνται, οἵτινες εἰς μὲν τάς ἀνηλίους χώρας τῆς Δύσεως ἀπέκτησαν ὀξεῖς ὄνυχας καὶ ἰοβόλους ὀδόντας, ἐν δὲ τῇ Ἀνατολῇ κατήντησαν βαθμηδὸν ἀβλαβεῖς καὶ χειροήθεις ὡς αἱ ἐγχέλεις τῶν Κωπαΐδος· ὥστε ἀφοῦ οὔτε τρώγονται, ὡς ἐκεῖναι, οὔτε δάκνουσιν, ὡς οἱ Φράγκοι, ἀλλ' ἠσύχως καὶ τιμίως μετέρχονται τὸ ἐπάγγελμα τῶν, σταυροκοποῦντες, θυμιάζοντες, βαπτίζοντες καὶ ἐξομολογοῦντες, ἁμαρτία ἤθελεν εἶναι να πειράξη τις τοὺς ἀκάκους τούτους κληρονόμους τῆς βασιλείας τῶν Οὐρανῶν. Ταῦτα σοὶ εἶπον, ἀναγνῶστα, ἵνα σὲ πείσω περὶ τῆς ὀρθοδοξίας μου· ἤδη δὲ ἐπανέρχομαι εἰς τοὺς ἡρῴάς μου.
Μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Μεγάλου Καρόλου οὔτε ταχυδρομικοὶ σταθμοὶ οὔτε χωροφύλακες ἣ ἀστυνομία ὑπῆρχε πλέον ἐν Γερμανία· οἱ δὲ σαξωνικοὶ ἵπποι ἦσαν, ὡς καί, τοσούτω παχεῖς καὶ βραδυκίνητοι, ὥστε ὀλίγον ἐφοβοῦντο οἱ ἡμέτεροι δραπέται τὴν καταδίωξιν. Ἄλλως δὲ τὸ ὑποζύγιον αὐτῶν ἦτο ἐκ τῶν παρασημοφόρων ἐκείνων ζῴων, τῶν καταγομένων ἀπὸ τοῦ μακαρίου ὄνου, ὂν ἀνέβη ὁ Ἰησοῦς, ὅτε εἰσῆλθεν εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ ἐπὶ τῆς ῥάχεως τοῦ ὁποίου ἔμεινεν ἐγκεχαραγμένον κατὰ τὸν μεγάλον Ἀλβέρτον, τὸ σημεῖον τοῦ Σταυροῦ, ὡς ἡ εἰκὼν τοῦ θείου προσώπου ἐπὶ τοῦ πέπλου τῆς Βερονίκης.
Οἱ τοιοῦτοι ὄνοι, διακρινόμενοι διὰ μαύρης σειρᾶς διατεμομένης σταυροειδῶς κατὰ μέσον τῆς ῥάχεως, ἐκαλοῦντο σταυροφόροι καὶ ἠδύναντο, χρείας τυχούσης, καὶ πρὸς αὐτοὺς τοὺς ἵππους καὶ τοὺς κύνας να διαγωνισθῶσι κατὰ τὴν ταχύτητα, ἐχρησίμευον κατὰ τὸν μεσαιώνα εἰς μόνους τοὺς ἡγουμένους καὶ ἱεράρχας. Ἡ γενεὰ αὐτῶν ἐξέλιπε βαθμηδὸν ἐν Εὐρώπῃ, ἀλλὰ διατηρείται ἀκόμη ἀμιγὴς καὶ ἀκμαία εἰς Αἴγυπτον καὶ Παλαιστίνην, ὅπου, ἂν ὑπάγῃς, ἀναγνῶστα, θέλεις ἴδει αὐτοὺς φέροντας χρυσοκεντήτους χαλινοὺς καὶ τρώγοντας βραστοὺς κυάμους ἐντὸς πορφυρῶν ἀγγείων.
Ἐπὶ τοιούτου ὑποζυγίου ἔτρεχον ἀσφαλῶς οἱ δραπέται, ὡς ὁ Ἐρυθρὸς Πειρατὴς ἐπὶ τοῦ ὑποπτέρου πλοίου τοῦ, στρέφοντες εἰς τὸν νοῦν μύρια περὶ τοῦ μέλλοντος βίου σχέδια. Ὁ ἥλιος, ἀνατείλας μετ' ὀλίγον θερμὸς καὶ ἀνέφελος ὄπισθεν τῶν κορυφῶν τοῦ Βιβραστείνου, ὠρίμασε τάς ἐν τῇ κεφαλῇ αὐτῶν ἀναφυείσας ἰδέας. Ἀπεφάσισαν λοιπὸν να περιέλθωσιν ἐπὶ τοῦ ὄνου τῶν τὴν οἰκουμένην, ζητοῦντες φιλοξενίαν παρὰ τοῖς ἰσχυροῖς, τείνοντες τάς χεῖρας εἰς τὰ χείλη τῶν πιστῶν καὶ ἀφίνοντες εἰς ἄλλους τὴν φροντίδα να χριστιανίσωσι τοὺς ἀπίστους. Ἤρξαντο δὲ τῶν περιπλανήσεων διευθυνόμενοι εἰς Μογουντίαν, ἵνα παρευρεθῶσιν εἰς τὴν τελετὴν τῆς συμφιλιώσεως τοῦ αὐτοκράτορος Λουδοβίκου μετὰ τῶν υἱῶν τοῦ.
Ἀλλ' ὅτε μετὰ τριήμερον πορείαν ἔφθασαν εἰς τὴν πόλιν ταύτην, πένθιμοι ψαλμωδίαι καὶ κώδωνες ὀχληροὶ ἀντήχουν πανταχόθεν ἀντὶ εὐθύμων ᾀσμάτων· ἀντὶ δὲ τῆς κνίσσης ὀπτῶν κρεάτων νεκρώσιμοι λιβάνου ἀναθυμιάσεις ἐμόλυνον τὴν ἀτμοσφαίραν. Ὁ δυστυχὴς Λουδοβίκος ὁ Εὐσεβὴς ἣ ὁ Εὐήθης (τὰ δύο ταῦτα ἐπίθετα ἀπεδίδοντο αὐτὼ ἀδιαφόρως ὡς συνώνυμα1) εἶχε παραδώσει τὴν προτεραίαν εἰς τὸν Πλάστην τὴν ἄχολον ψυχὴν τοῦ, «Συγχωρῶ, λέγων, τοὺς υἱούς μου, ὡς συγχωρεῖ καὶ ὁ κατάδικος τοὺς δημίους»· τὸ δὲ σῶμα αὐτοῦ ἐσύρετο εἰς τὴν τελευταίαν κατοικίαν ὑπὸ τεσσάρων μαύρων ἵππων, οἵτινες νῆστεις ὄντες ἀπὸ τῆς προτεραίας ἐβάδιζον μελαγχολικώς, ὡς οἵ του Ἰππολύτου, μεταξὺ διπλῆς σειρᾶς λαμπαδηφόρων ἱερέων, ἀνυμνούντων τάς ἀρετὰς τοῦ μακαρίτου· καθότι ὁ Λουδοβίκος εἶχε κληροδοτήσει τῇ Ἐκκλησίᾳ τὴν Σαρδηνίαν, τὴν Κύρνον καὶ Σικελίαν, αἵτινες ὅμως κατεχόμεναι ὑπὸ τῶν Σαρακηνῶν καὶ Ἑλλήνων ἀνῆκον αὐτώ, ὅσω σήμερον ἡ Κύπρος καὶ τὰ Ἱεροσόλυμα εἰς τὸν βασιλέα τῆς Ἰταλίας.2 Ἀλλ' ὁπωσδήποτε ἡ καλὴ αὐτοῦ προαίρεσις ἦτο ἀξία ἐπαίνων, θυμιάματος καὶ λιτανειών.
Οἱ ἡμέτεροι μοναχοὶ καταβιβάσαντες τὸ κουκούλιον ἐπὶ τοῦ προσώπου συνεβάδισαν μετὰ τοῦ μακαρίτου τὴν ὁδὸν ἐκείνην, ἥτις κατὰ Βίωνα εἶναι πασῶν ἡ ὁμαλωτέρα (διότι καὶ διὰ κλειστῶν ὀφθαλμῶν εὑρίσκομεν αὐτήν) εἴτα δὲ ἀπεμακρύνθησαν ἐν σιωπῇ ἀπὸ τῶν τειχῶν τῆς πενθηφορούσης Μογουντίας.
Μετὰ τὸν θάνατον τοῦ εὐσεβοῦς Λουδοβίκου ὁ ἀὴρ τῆς Γερμανίας δεν ἦτο πλέον ὡς πρότερον ὑγιεινὸς διὰ τοὺς πνεύμονας τῶν ῥασοφόρων, ὧν πολλοὶ ἤρχισαν να μεταναστεύωσιν, ὡς καταλείπουσι καὶ καὶ οἱ ποδαλγοὶ Ἄγγλοι τὴν Νίκαιαν μετὰ τὴν προσάρτησιν αὐτῆς εἰς τὴν Γαλλίαν, λέγοντες ὅτι ἰταλικὸν καὶ οὐχὶ γαλατικὸν ἀέρα διετάχθησαν ν' ἀναπνέωσιν ὑπὸ τοῦ ἰατροῦ.
Οἱ υἱοὶ τοῦ Καρόλου διεφιλονείκουν διὰ τῶν ὅπλων τὴν πατρικὴν κληρονομίαν, ὁ δὲ πρεσβύτερος αὐτῶν Λοθάριος, θέλων να προσελκύση τοὺς Σάξωνας, μετεχειρίσθη ὡς οἱ παρ' ἡμῖν ὑπουργοὶ μέσα διαφθοράς, ἐπιτρέπων εἰς αὐτοὺς ν' ἀνεγείρωσι καὶ πάλιν προγονικὰ εἴδωλα, προσφέροντες ἐνίοτε ὡς ἰλαστικὴν θυσίαν πρὸς τῶν πατρῴων βωμῶν ἀδιάκριτον τίνα ἱεροκήρυκα ἣ παχὺν Βενεδεκτίνον. Κακόγλωσσσοι δὲ τίνες χρονογράφοι προσθέτουσι μάλιστα ὅτι ὁ ἀθεόφοβος Λοθάριος κατεσκεύαζεν ἐντὸς τῶν ἀνακτόρων εἴδωλα τοῦ Ἰρμινσοὺλ καὶ Τουΐτονος, ἅτινα ἔπεμπεν ὡς διαλλακτικὰ δῶρα εἰς τοὺς Σάξωνας καὶ Θουριγγίους, ὡς στέλλουσι καὶ σήμερον οἱ βιομήχανοι Ἄγγλοι εἰς τάς ἀποικίας τῶν ἀγάλματα ἰνδικῶν ἣ αὐστραλιακὼν εἰδώλων, γλυφέντα ἐν τοῖς ἐργοστασίοις τοῦ Λονδίνου ὑπὸ εὐσεβῶν Πουριτανῶν καὶ Κουακέρων, φορτόνοντες ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ πλοίου ὡς ἀντιφάρμακον καὶ δέματά τινα ἱερῶν Γραφῶν τῆς Βιβλικὴς Ἑταιρείας· ὥστε τά τε εἴδωλα καὶ τὰ Εὐαγγέλια εὐπλοούσιν ἐν εἰρήνῃ ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς ἀγγλικῆς σημαίας.
Αἱ διενέξεις τῶν κληρονόμων τοῦ Λουδοβίκου κατέστησαν μετ' οὐ πολὺ τόπον δυσοίκητον τὴν Γερμανίαν. Ὁ δυστυχὴς τῶν ἐραστῶν ὄνος προσέκοπτεν ἀνὰ πᾶν βῆμα κατὰ πτωμάτων ἣ ὠλίσθαινεν εἰς αἱματώδη ἕλῃ· σπανίως δὲ εὑρίσκων κριθήν, χλόην ἣ φύλλα κατήντησε ν' ἀλέθη ἀκάνθας καὶ βάτους ὑπὸ τοὺς νηστικοὺς τοῦ ὀδόντας. Ἐν τούτοις ὁ χειμὼν ἐπήρχετο, χειμὼν σαξωνικός, τοσούτω ἀπότομος καὶ δριμύς, ὥστε καὶ αὐτοὶ οἱ κόρακες ἀπέθνῃσκον τῆς πείνης, μὴ δυνάμενοι να σχίσωσι τάς σάρκας τῶν πτωμάτων, ἀπολιθωθέντων ὑπὸ τοῦψύχους.
Οἱ δυστυχεῖς δραπέται ἐπλανῶντο ὡς ἄστεγα στρουθία ἐπὶ τῆς χιόνος, καταρώμενοι τὸν ἠκρωτηριασμένον ἐκεῖνον σάτυρον, ὅστις ἠνάγκασεν αὐτοὺς να ἐγκαταλείψωσι τὴν θερμὴν αὐτῶν καὶ εὔοσμον φωλεάν. Ὁ φόβος τῶν ἐχθρῶν καὶ ἡ δριμύτης τοῦ χειμῶνος εἶχον ψυχράνει τὴν φιλοξενίαν τῶν Σαξώνων, ὥστε μάτην ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἔκρουον οἱ δύο μοναχοὶ τάς θύρας τῶν καλυβῶν καὶ κοινοβίων. Ἄλλοτε μὲν οὐδ' ἀπάντησις ἐδίδετο αὐτοῖς, ἄλλοτε δὲ προέκυπτεν ἐκ μικρὰς θυρίδος σαξωνική τις κεφαλὴ ἐρυθρὰ ὑπὸ τοῦψύχους ἣκάτωχρος ὑπὸ τοῦ τρόμου, παρακινοῦσα τοὺς ἱκέτας εἰς ἐξακολούθησιν τοῦ δρόμου τῶν, σπανίως δὲ χείρ τις εὐσπλαγχνικωτέρα τῆς κεφαλῆς ἔρριπτεν αὐτοῖς ὡς ἐφόδιον τεμάχιον μέλανος ἄρτου ἣ ξηρο ἰχθύος. Οὕτω ἐπλανῶντο ἐπὶ δύο ὁλοκλήρους μήνας, παρακολουθοῦντες ὡς οἱ κόρακες τὰ ἴχνη τῶν στρατευμάτων, ἵνα θερμανθώσιν εἰς τὴν φλόγαν ἠμισβέστου πυρὰς ἣ γλείψωσι τὰ κόκκαλα ἐγκαταλειφθείσης τραπέζης. Ἦλθε δὲ ἡμέρα, καθ' ἢν ἀτενίζοντες μετὰ φθόνου τοὺς θῶας σπαράσσοντας τὰ πτώματα στρατιωτῶν τίνων τοῦ Λοθαρίου, ἐνῶ ἡ πεῖνα ἐσπάρασσε κακείνων τὰ σπλάγχνα, ὡς ὁ γὺψ τά του Προμηθέως, ἐδικαίωσαν σχεδὸν τὴν γνώμην τοῦ σοφοῦ Χρυσίππου, ὅστις μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐδίδασκε τοὺς μαθητὰς ὅτι ἦτο θεμιτὴ καὶ ἡ νεκροφαγία.
Ἡ Ἰωάννα ὑπετάσσετο ἀγογγύστως εἰς τάς τοσαύτας ταλαιπωρίας, ὑπομένουσα τὴν πεῖναν καὶ τὸ ψῦχος, ὡς ἡ κάμηλος τῆς ἐρήμου τὴν θερμότητα καὶ τὴν δίψαν. Οὔτε στεναγμὸς οὔτε παράπονον ἐξήρχετό ποτε τῶν ὠχρῶν χειλέων τῆς, δι' ὧν ἐσφόγγιζεν ἐνίοτε τὰ δάκρυα τοῦ συντρόφου, λαβόντος πολλάκις ἀφορμὴν να εὐλογήσῃ τὴν στιγμήν, καθ' ἢν ἠλίευσεν εἰς τὸ ῥεῦμα τῆς ζωῆς τοῦ τὸν ξανθὸν ἐκεῖνον μαργαρίτην. Ὁχαρακτὴρ τῶν γυναικὼν πρὸς μόνον τὸν χαλκὸν ἐκεῖνον τῆς Κορίνθου δύναται να παραβληθή, ὅστις συνέκειτο ἐκ μυρίων ἑτερογενῶν στοιχείων, ἐν οἷς ὅμως ὑπῆρχε καὶ ἄδολος χρυσός.
Οὕτω νηστεύοντες, δακρύοντες, παρηγορούμενοι, φυσῶντες εἰς τὰ δάκτυλα τῶν καὶδιευθυνόμενοι πάντοτε πρὸς νότον, ὡς αἱ χελιδόνες καὶ αἱ φθισικαὶ Ἀγγλίδες, ὑπερέβησαν τάς χιονοσκεπεὶς ἐρήμους τῶν Βαυαρών, διέπλευσαν τὴν λίμνην τῆς Κωνσταντίας καὶ εὗρον τέλος φιλοξενίαν εἰς τὴν μονὴν τοῦ Ἀγ. Γάλλου, ἧς οἱ καλοὶ μοναχοὶ προσέφερον αὐτοῖς ἄσυλον κατὰ τῶν λύκων καὶ τῶν στρατιωτῶν τοῦΛοθαρίου.
Οἱ δύο ἐρασταὶ ἡτοιμάζοντο ἤδη να στήσωσι τοὺς πενάτας τῶν ὑπὸ τὴν ἱερὰν ἐκείνην καὶ ἀπόρθητον στέγην, ὅτε περίεργος τὶς καλόγηρος, θεωρῶν μετὰ προσοχῆς τὴν Ἰωάνναν, παρετήρησεν ὅτι τὰ ὦτα αὐτῆς ἦσαν ὑπότρητα, ἐκ δὲ τῆς παρατηρήσεως ταύτης ταραχθεὶς συνέλαβεν ἀμέσως παραδόξους ὑπονοίας καὶ ἐπιθυμίας. Ἤρκει ἡ ἄκρα θήλεος ὠτίου να ταράξῃ τὴν ἡσυχίαν τῶν τότε μοναχῶν, ὡς καὶσήμερον μόνη ἡ ὀσμὴ γυναικείας ἐπιστολῆς ἀρκεῖ να ἀναστατώση ὅλους τοὺς κατοίκους τοῦ Ἀγ. Ὅρους. Ἡ δὲ Ἰωάννα φοβουμένη τάς περαιτέρω ἀνακαλύψεις καὶ ἀπαιτήσεις τοῦ Ὁσίου Πατρὸς κατέπεισε τὸν Φρουμέντιον ν' ἀφήσωσιν αὐθημερὸν τὴν μάνδραν τῶν περιέργων ἐκείνων Ἐλβετών.
Ἀπὸ τοῦ Ἀγ. Γάλλου μετέβησαν εἰς Τίγυρον τὴν ἀρχαιοτάτην ἐν Ἐλβετία πόλιν, ὀνομαστὴν διὰ τὴν δύναμιν τῶν κατοίκων καὶ τοῦ ῥακίου τῆς, ἐκεῖθεν δὲ εἰς Λυκέρναν, ὅπου εἰσῆλθον διὰ νυκτός, ἵνα θαυμάσωσι τὸ τεράστιον φανάριον, τὸ ὁποῖον κατὰ τοὺς χρονογράφους τοσαύτην ἐπέχεε λάμψιν, ὥστε καθιστᾲ ἀοράτους τοὺς ἀστέρας καὶ ὁρατοὺς τοὺς λάκκους, εἰς οὓς ἔπιπτον πρότερον, ὡς ὁ Μιλήσιος φιλόσοφος, οἱ πλεῖστοι τῶν ὁδοιπόρων.
Ἀπὸ Λυκέρνης διευθύνθησαν εἰς Αὐεντικόν, τὴν πρωτεύουσαν τῶν πάλαι Ἐλουητίων, ἔνθα εἶδον τὰ ἴχνη τῶν ὑποδημάτων τοῦ Ἀττίλα ἐγκεχαραγμένα ἐπὶ σκληροῦ βράχου ὡς τά του Ἰησοῦ ἐν τῷ ὅρει τῶν Ἐλαιῶν, καὶ ἐκεῖθεν εἰς Σέδουνον, ὅπου εὗρον ἀκάτιον, δι' οὐ κατέπλευσαν τὸν Ῥοδανὸν μέχρι τοῦΛουγδούνου.
Τὸ πλοιάριον ἐκεῖνο ἀνῆκεν εἰς Ἑβραίους ἐμπόρους μεταβαίνοντας εἰς Μασσαλίαν, ἵνα πωλήσωσι χριστιανοὺς δούλους εἰς τοὺς Σαρακηνοὺς τῆς Ἰσπανίας. Κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους οἱ ἀπόγονοι τοῦ Ἰσραὴλ ἀντὶ να καταπιέζωνται ἦσαν παντοδύναμοι κατὰ τὴν μεσημβρινὴν Γαλλίαν. Οἱ Αὐτοκράτωρ, δανειζόμενος καθ' ἑκάστην παρὰ τούτων μεγάλα ποσά, ἐπλήρονε τοὺς τόκους τοῦ χρέους τοῦ ἐπιτρέπων αὐτοῖς να προσηλυτίζωσι τοὺς ὑπηκόους τοῦ, ὡς ἀνεχόμεθα καὶ ἡμεῖς τάς ἀδελφὰς τοῦ Ἐλέους, τάς Γραφὰς τῆς Βιβλικὴς Ἑταιρείας, τάς ὀπτασίας τοῦ Ἀγαθαγγέλου, τῶν ἀγαθαγγελιστὼν τάς χρυσᾶς προσδοκίας καὶ ἄλλας τῶν τριῶν Ἐγγυητριὼν μας ἐφευρέσεις. Οἱ δὲ Ἑβραῖοι τοῦ Λουγδούνου μετεχειρίζοντο τὰ παρὰ τοῦ Αὐτοκράτορος ἀγορασθέντα διατάγματα ὡς ὀδόντας, ἵνα κατατρώγωσι δι' αὐτῶν τοὺς χριστιανούς, φονεύοντες τοὺς χοίρους τῶν, κλέπτοντες τὰπαιδία, ἀναγκάζοντες τοὺς δούλους αὐτῶν να ἁγιάζωσι τὸ Σάββατον καὶ να ἐργάζωνται τὴν Κυριακήν, πωλοῦντες ὡς κτήνη τοὺς ἀπειθοῦντας ἣ βαπτίζοντας τὰ τέκνα τῶν, καὶ αὐτὰς ἀκόμη τῶν ἀρχιερέων τάς παλλακίδας ἐπιχειροῦντες ἐνίοτε να ἐβραΐσωσιν.
Οἱ δυστυχεῖς ἐπίσκοποι ἔστελλον πρὸς τὸν Αὐτοκράτορα ἀναφορὰς ἐπὶ ἀναφοραῖς, οἱ δὲ Ἑβραῖοι σάκκους ἐπὶσάκκοις. Ἀλλ' εἰς μὲν τοὺς πρώτους οὐδ' ἀπεκρίνετο ὁ μονάρχης, εἰς δὲ τοὺς Ἰουδαίους ἔπεμπε στρατιώτας, ἵνα φρουρῶσι τοὺς οἴκους τῶν καὶ ἀναγκάζωσι τοὺς χρεώστας εἰς ἀπότισιν τῆς ὀφειλῆς, καθὼς φυλακίζουσι καὶ σήμερον χριστιανοὶ κλητῆρες τοῦ Ῥοσίλδου τοὺς ὀφειλέτας. Ἀδίκως λοιπὸν κατηγοροῦμεν τὸν παρόντα αἰῶνα ὡς φιλοχρηματώτερον τῶν παρελθόντων. Ὁ χρυσὸς ὑπῆρξεν ἀνέκαθεν ὁ μόνος σεβαστὸς ἐν τῷ κόσμῳ Θεός, προφῆται δὲ αὐτοῦ οἱ Ἑβραῖοι· κατ' ἐκείνην δὲ μάλιστα τὴν ἐποχὴν καὶ αὐτὸ τὸ Εὐαγγέλιον ἐγράφετο διὰ χρυσῶν γραμμάτων, ἵνα καταστῇ σεβαστόν.
Μεταξὺ τῶν ἐπιβατῶν τοῦ πλοιαρίου ὑπῆρχε καὶ γέρων τις ῥαβίνος, ὀνόματι Ἰσαχάρ, ὅστις ἵνα να διασκεδάση κατὰ τὸν διάπλουν ἐπεχείρησε να προσηλυτίση τοὺς νέους ἐκείνους καλογήρους, ζητῶν να λάβῃ παρ' αὐτῶν ὁ ἀσυνείδητος τοκογλύφος τὴν ψυχὴν τῶν ἀντὶ ναύλου. Ἤρξατο λοιπὸν διηγούμενος εἰς τοὺς νεανίσκους ὅτι ὁ Ἰησοῦς ἦτο ποταπὸς τὶς Ἑβραῖος, ὅστις διδαχθεὶς τὴν θαυματουργίαν ὑπὸ γόητός τινος, καλουμένου Ἰωάννου Βαπτιστοῦ, εἶχεν ὑποσχεθὴ εἰς τὴν θυγατέρα τοῦ αὐτοκράτορος Τιβερίου να καταστήσῃ αὐτὴν μητέρα ἄνευ ἀνδρικῆς μεσολαβήσεως, ἡ δὲ νεᾶνις ἀκολουθήσασα τάς συνταγὰς αὐτοῦ ἔτεκε λίθον ἀντὶ παιδίου· διο θυμωθεὶς ὁ Αὐτοκράτωρ παρήγγειλε τῷ Πιλάτῳ να σταυρώση τὸν ἀγύρτην, τοῦ ὁποίου τὸ σῶμα ταφὲν πλησίον ὑδραγωγείου παρεσύρθη τὴν νύκτα ὑπὸ τοῦπλημμυρήσαντος ὕδατος, καὶ ἐκ τούτου πρόηλθεν ἡ εἰς τὴν ἀνάστασιν πεποίθησις τῶν Ναζωραίων.
Ἀφοῦ τοιαύτας καὶ ἄλλας βλασφήμους φλυαρίας ἐξήμεσεν ἐκ τοῦ μιαροῦ αὐτοῦ στόματος ὁ βρωμολόγος ἐκεῖνος Ἑβραῖος, ἤρξατο ἔπειτα να πλέκῃ εἰς τὸν θεὸν τοῦ Ἰσραὴλ στέφανον ἐκ νεφελῶν καὶ ἀστέρων. Παρέστησεν αὐτὸν καθήμενον ἐπὶ ἅρματος συρομένου ὑπὸ τεσσάρων πανθήρων, ὡς τό του Βάκχου, κρατοῦντα εἰς τὴν δεξιὰν χιλιόπηχυν σύριγγα, δι' ἧς ἐνεφύσα τάς ἐντολὰς τοὺς εἰς τὸ οὖς τῶν Προφητῶν, τίκτοντα ἐκ τῆς κεφαλῆς ὁπλοφόρους δαίμονας, ὡς ὁ Ζεὺς τὴν πάνοπλον Ἀθηνᾶν, φιλικῶς συναναστρεφόμενον μετὰ τῶν γραμμάτων τοῦ ἀλφαβήτου, ἅτινα ἦσαν ἄγγελοι πτερωτοί, καὶ ἀλέθοντα διὰ τεραστίας μυλοπέτρας τὸ μάννα, δι' οὐ κατεσκευάζετο ὁ ἄρτος τῶν κατοίκων τοῦ Παραδείσου.
Οἱ δύο νεανίσκοι ὅτε μὲν ἐγέλων ἀκροώμενοι τάς ῥαβινικὰς ἐκείνας τερατολογίας, ὅτε δέ, φοβούμενοι μὴ αἱ βλασφημίαι ἐκεῖναι βυθίσωσι τὸ πλοῖον εἰς τοὺς μυχοὺς τῶν κυμάτων, ἐψιθύριζον ὡς ἀντιφάρμακον τροπάριόν τι εἰς τὸν Ἄγ. Μεδάρδον, ὅστις, ὡς ὁ Ποσειδῶν, παρὰ τοῖς ἀρχαίοις καὶ ὁ Ἄγ. Νικόλαος παρ' ἡμῖν, ἐξήγειρε τότε καὶ κατηύναζε τὰ κύματα τῶν ὑδάτων.
Χάριν τοῦ τροπαρίου ἐκείνου καὶ τῆς νηνεμίας τὸ πλοιάριον προσωρμίσθη εὐτυχῶς τὴν ἐπιοῦσαν εἰς Λούγδουνον, ὅπου ἤδρευε τότε ὁ Ἄγ. Ἀγοβάρδος, ὁ μόνος τῶν ἁγίων, τοῦ ὁποίου καγὼ ἤθελον ἀσπασθὴ μετὰ σεβασμοὺ τὸκράσπεδον τῆς ἐσθῆτος. Οὗτος ἐδόξαζεν ὅτι, ἀφοῦ ὁ Ἰησοῦς εἶναι αἰώνιος καὶ πανταχοῦ παρών, πάντες οἱ τὰ παραγγέλματα αὐτοῦ ἀκολουθήσαντες εἴτε πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως αὐτοῦ ἐγεννήθησαν εἴτε μετ' αὐτήν, εἴτε ἐγνώρισαν αὐτὸν εἴτε ὄχι, ἦσαν χριστιανοὶ καὶ νόμιμοι κληρονόμοι τῆς βασιλείας τῶν Οὐρανῶν· ἀπεστρέφετο τὴν εἰς τάς ἁγίας εἰκόνας ἀποδιδομένην λατρείαν, νομίζων ἀσέβειαν τὴν ὑπὸ ἀνθρωπίνην μορφὴν παράστασιν ἀΰλου θεότητος καὶ διδάσκων ὅτι οἱ πρῶτοι χριστιανοὶδιετήρουν τάς εἰκόνας τοῦ Ἰησοῦ, τῶν Ἀποστόλων καὶ τῶν Μαρτύρων ὡς τὰ ὁμοιώματα ἀνθρώπων, τοὺς ὁποίους ἐγνώρισαν καὶ ἠγάπων, ὅπως ἡμεῖς σήμερον τάς φωτογραφίας τῶν ἀπόντων φίλων, καὶ οὐχὶ ὡς ἀντικείμενα δεισιδαίμονος λατρείας.
Πλὴν δὲ τούτων γελοῖον ἐνόμιζεν ὁ καλὸς Ἐπίσκοπος τὸ να πιστεύωμεν, ὅτι ὁ Ὕψιστος ὑπηγόρευσεν εἰς τοὺς Προφήτας κατὰ λέξιν τάς Γραφάς, ὡς ὁ Ἄγγελος τὰ ἀποφθέγματα εἰς τὸν ὄνον τοῦ Βαλαάμ· ἀπέτρεπε τοὺς πιστοὺς ἀπὸ τῶν προσκυνήσεων, τὰ δὲ ἐλέη αὐτῶν διέταττε να διδῶνται εἰς τοὺς πτωχοὺς καὶ οὐχὶ εἰς τάς ἐκκλησίας, ἁμαρτίαν νομίζων, ἐνῶ τοσούτοι πένητες στεροῦνται χαλκοῦ πρὸς ἀγορὰν ἄρτου, να δίδηται χρυσὸς εἰς τοὺς ἱερεῖς, ἵνα ἀνάπτωσι κηρία ἐν πλήρει μεσημβρίᾳ ἣ κοσμῶσι καὶ αὐτοῦ τὰ εἴδωλα τῶν ναών3 ἣ τῶν παλλακίδων τῶν τὰ στήθη.
Τοιαύτας χριστιανικὰς ἣ μᾶλλον αἰωνίους ἀληθείας ἐδίδασκεν ὁ καλὸς ἐκεῖνος ἱερεὺς τοῦ Ὑψίστου, τάς ὁποίας ἂν εἶχε κηρύξει βραδύτερον, ἤθελε καῇ ὡς ὁ Οὔσιος ἣ ῥιφθῇ ἄκλαυστος καὶ ἄταφος ἐπὶβράχου ὡς ὁ Καΐρης. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνη οἱ ἱερεῖς τῆς Δύσεως ἐνασχολούμενοι ἀποκλειστικὼς εἰς τὴν κραιπάλην καὶ ἀργυρολογίαν δεν εἶχον ἀκόμη καταληφθῇ ὑπὸ τῆς μανίας τοῦ να δικάζωσι καὶ καίωσιν ἀνθρώπους. Ἂν δὲ ἐν μέσῳ τῆς γενικῆς ἐκείνης ἀμαθείας καὶ διαφθορὰς ἐπήρχετο εἴς τινα ἐξ αὐτῶν ἡ ἰδιότροπος ὄρεξις να ζήση ἐναρέτως ἣ να ὁμιλήσῃλογικώς, ἔτρωγαν ἐκεῖνοι τὴν μερίδα τοῦ καλοῦ τούτου ἀνθρώπου, γελῶντες διὰ τὴν ἀνοησίαν τοῦ καὶ ἀφίνοντες μάλιστα εἰς αὐτὸν τὸ τίτλον τοῦ ἁγίου, ὅστις ἀπενέμετο τότε ἀφειδῶς εἰς τοὺς ἱερεῖς, ὡς σήμερον τὸ ἐξοχώτατος εἰς τοὺς ἰατρούς.
Τοιοῦτος ἦτο ὁ Ἀγοβάρδος, ἀδάμας ἐν μέσῳ χαλίκων, κύκνος ἐν μέσῳ κοράκων, στιλβῶν ἐν τῷσκότει τοῦ ἐνάτου αἰῶνος ὡς μαργαρίτης εἰς τὴν ῥῖνα χοίρου4. Ἀπαντήσας αὐτόν, ἐνῶ μετὰ κόπου καὶ ἀηδίας ἀνεκίνουν τὴν κόπρον τοῦ μεσαιῶνος, ἠθέλησα ν' ἀναπαυθὼ ἐπὶ τίνας στιγμὰς πλησίον τοῦ, ὡς ὁ κεκμηκὼς Ἄραψ παρὰ τὴν πηγὴν τῆς ἐρήμου. Εἰς τοιοῦτον δὲ ἄνδρα συστέλλεται τὶς σχεδὸν να ἀπονείμη τὸν γελοῖον καὶ κατεσπιλωμένον τίτλον τοῦ Ἁγίου, ὡς αἰσχύνονται καὶ παρ' ἡμῖν οἱτίμιοι ἄνθρωποι να φέρωσι τὸν σταυρὸν τοῦ Σωτῆρος.
Ὁ Φρουμέντιος ἐπορεύθη μετὰ τῆς Ἰωάννας ν' ἀσπασθὴ τάς χεῖρας τοῦ καλοῦ ἐπισκόπου. Οἱ τότε περιηγηταί, ἅμα ἔφθανον εἰς ξένην πόλιν, ἐζήτουν τὴν κατοικίαν τοῦ Ἀρχιερέως, ὡς σήμερον τὸ Προξενεῖον. Ἐκεῖ παρέδιδον τάς συστατικὰς ἐπιστολὰς τῶν καὶ ἐξῃτοῦντο ὁδηγίας ἣ βοηθήματα πρὸς ἐξακολούθησιν τῆς ὁδοιπορίας, ἀντὶ τῶν ὁποίων προσέφερον συνήθως τῷ Ἐπισκόπῳ ἱερά τινα λείψανα τῶν ἁγίων τοῦ τόπου τῶν· καθότι ἤκμαζε παρὰ τοῖς τότε χριστιανοῖς ἡ συνήθεια να κάμνωσι συλλογὰς ἁγίων λειψάνων πάσης χώρας καὶ ἐποχῆς, ὡς πέρυσιν ἐν Ἀθήναις ἡ τῶν γραμματοσήμων.
Οἱ ἡμέτεροι ὁδοιπόροι πολλὰ ἔχοντες να ζητήσωσι καὶ οὐδὲν να προσφέρωσιν εἰς τὴν αὐτοῦ ἁγιότητα, ἐπαρουσιάσθησαν πρὸ αὐτοῦ, ἐρυθριῶντες καὶ συνεσταλμένοι, ὡς αἱ λιμώττουσαι χῆραι τῶν τουρκομάχων ἡρῴων μας εἰς τὰπρόθυρα τῶν αὐλοδούλων. Ἀλλ' ὁ Ἄγ. Ἀγοβάρδος εἰθισμένος ὡς οἱ πνευματικοὶ καὶ ἰατροὶ να ἐξετάζῃ νεφροὺς καὶ καρδίας ἐγνώριζε καὶ να διακρίνῃ τὴν ὑπὸ τὰ ῥάκη κεκρυμμένην ἀξίαν. Προσκαλέσας εἰς τὴν λιτὴν τοῦ τράπεζαν τὸ πολυπαθὲς ἐκεῖνο ζεῦγος, ἐθαύμασε τῶν νέων συνδαιτυμόνων τὸ κάλλος, τὴν σοφίαν καὶ τὴν ἀδελφικὴν στοργήν, παρέβαλεν αὐτοὺς πρὸς τὸν Κάστορα καὶ Πολυδεύκην καί, ὅτε ἀνεχώρησαν, ἔδωκεν αὐτοῖς καλὰς συμβουλάς, νέα ὑποδήματα, τὴν εὐχὴν τοῦ καὶ χρήματα πρὸς ἐξακολούθησιν τῆς ὁδοιπορίας.
Καταπλεύσαντες καὶ πάλιν τὸν Ῥοδανὸν ἔφθασαν οἱ ὁδοιπόροι μετὰ ἑξαήμερον πλοῦν εἰς Ἀρελατίαν, τὴν κλεινήν ποτε καθέδραν τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, νῦν δὲ περιώνυμον διὰ τὰ σῦκα καὶ τάς παρθένους τῆς, αἵτινες ὀφείλουσιν, ὡς καὶ οἱ ἀγγλικοὶ ἵπποι, τὴν καλλονὴν τῶν εἰς τὴν μετὰ τῶν Ἀράβων ἐπιμειξίαν. Οἱ δύο περιηγηταί, ἀφοῦ ἐθαύμασαν τὰ ἐρείπια τοῦ αὐτοκρατορικοὺ οἴκου, τὴν Μητρόπολιν, τὸ ἀμφιθέατρον καὶ τὸν ὀβελίσκον, ἠσθάνθησαν τὴν ἀνάγκην να φροντίσωσι καὶ περὶ τοῦστομάχου τῶν, ὅστις ἦτο πρὸ πολλοῦ κενός, ὡς ὁ ναὸς τῆς Ἀθηνᾶς, πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρίσκοντο κατ' ἐκείνην τὴν στιγμήν.
Διευθύνθησαν λοιπὸν πρὸς τὸ ἐκεῖ γυναικεῖον μοναστήριον, τὸ ἀρχαιότατον τῶν ἐν Γαλλία, ὅπερ ἐσύστησεν ὁ Ἄγ. Καισάριος κατὰ τὸν ἕκτον αἰῶνα, γράψας, ὡς λέγουσι, διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ τὸν κανονισμόν, ὡς ὁ Δράκων τοὺς νόμους τοῦ καὶ ὁ Ἐρρίκος ὁ Γ/ τάς εἰς τὴν ἐρωμένην τοῦ ἐπιστολάς.5 Ὁ κανονισμὸς οὗτος ἦτο σκληρὸς καὶ τραχὺς ὡς τὸ ῥάσον τοῦ ἁγίου συντάκτου. Εἰς οὐδένα ξένον εἴτε ἄνδρα εἴτε γυναῖκα ἦτο συγχωρητὴ ἡ εἴσοδος τοῦ κοινοβίου, εἰς δὲ τάς μοναχὰς οὐδὲ τὴν κεφαλὴν να προβάλλωσιν ἐπετρέπετο εἰς τάς θυρίδας· ὅσαι δὲ ἐξ αὐτῶν ἔλουον τὸ σῶμα, ἐκτένιζον τάς τρίχας καὶ ἐδείκνυον γελώσαι τοὺς ὀδόντας ἣ βαδίζουσαι τοὺς πόδας, ἐμαστιγοῦντο διὰ βουνεύρων ἣ ἐρρίπτοντο ἁλυσόδετοι εἰς ὑπογείους φυλακάς. Ἀλλ' εἰς τοιούτους νόμους ἀδύνατον ἦτο να ὑποταχθῶσιν ἐπὶ πολὺ αἱ φιλήδονοι κόραι τῆς θερμῆς Προβιγγίας. Αἱ δύστηνοι παρθένοι ἐμαραίνοντο ἐν τῶν κοινοβίω ὡς φυτὰ ἐν τῇ θήκῃβοτανικού, μέχρις οὐκαταπατήσασαι ὑπὸ τὰ σανδάλια τῶν τὴν γραῖαν αὐτῶν ἡγουμένην καὶ τοὺς θηριώδεις κανονισμοὺς τοῦ Ἀγ. Καισαρίου, ἀνέκτησαν μετὰ τῆς ἐλευθερίας τὸ χρῶμα καὶ τὴν ζωηρότητα τῶν.
Ἔκτοτε ἐκυβερνῶντο συνταγματικώς, ἀνεγείρασαι θέατρον ἐν τῇ μονῇ, ἐξερχόμεναι αὐτῆς δὶς τῆς ἑβδομάδος καὶ νηστεύουσαι, ὁσάκις ἐπόνουν τοὺς ὀδόντας. Ὅτε δὲ ἐπεχείρησεν ὁ εὐσεβὴς Λουδοβίκος να ἐπαναγάγῃ τάς ἀποπλανηθείσας ταύτας ἀμνάδας ὑπὸ τὸν ζυγὸν τοῦ Ἀγ. Βενεδίκτου, ἐκεῖναι ἀπεκρίθησαν ἐν πληθούση Συνόδῳ ὅτι εἰς μόνην τὴν ἡγουμένην τῶν ἐχρεώστουν ὑπακοήν, τάς δὲ νηστείας καὶ τὴν ἁγνότητα ἔμελλον μὲν να φυλάττωσι κατὰ τὸ δυνατόν, ἀλλ' οὔτε δι' ὅρκου οὔτε δι' ὑποσχέσεων οἰασδήποτε ἔστεργον να ὑποχρεωθώσι, φοβούμεναι, ὡς ἔλεγον, μὴ εἰς τὸ ἁμάρτημα τῆς σαρκὸς προσθέσωσι καὶ τὴν ἐπιορκίαν. Τοιαύτη ἦτο ἡ τότε κατάστασις τῶν πλείστων ἐν Εὐρώπῃπαρθενοτροφείων, ἅτινα παρθενοφθορεῖα ὠνόμαζεν ὁ Ἄγ. Πέτρος Δαμιανός.
Ὁ ἥλιος λησμονήσας, ὡς συμβαίνει πολλάκις ἐν Προβιγγία, ὅτι ἦτο ἀκόμη χειμών, ἐθέρμαινε μεσουρανὼν τάς πλάκας τῆς αὐλῆς τοῦμοναστηρίου, ὅτε ἐπαρουσιάσθησαν πρὸ τῆς εἰσόδου αὐτοῦ οἱ δύο ὁδοιπόροι. Ἡ θυρωρὸς ἔρρεγχε πλησίον τῆς ἀνοικτῆς πύλης, ἢν ὑπερβάντες οἱ τυχοδιώκται καὶ ἐπὶστιγμάς τινας πλανηθέντες ὑπὸ ἐρήμους στοὰς καὶσιωπηλοὺς διαδρόμους, ἔφθασαν τέλος εἰς τὸ ὑπνωτήριον, ὅπου κατὰ τὴν συνήθειαν τῶν θερμῶν τόπων ἐμεσημβρίαζον αἱ μοναχαὶ παρθένοι. Ψάθινα παραπετάσματα προεφύλαττον ἀπὸ τοῦ μεσημβρινοῦ ἡλίου τὰ βλέφαρα τῶν κοιμωμένων, τὸ δὲ ἠμίφως καθιστᾲ ἔτι χαριεστέρας τάς ῥασοφόρους ἐκείνας Ἀφροδίτας.
Μεταξὺ τῶν νυμφὼν τούτων τοῦ Ἰησοῦ ὑπῆρχον, ὡς καὶ εἰς τὸν γυναικῶνα τοῦ Σουλτάνου, παντὸς ἔθνους καὶ πάσης χροιᾶς παρθένοι· ἐρυθρόμαλλοι κόραι τῆς Ἐλβετίας, λευκαὶ ὡς τὸ γάλα τῶν αἰγῶν τῶν καὶ γαλήνιοι ὡς τῆς πατρίδος τῶν αἱλίμναι, καὶνεοφώτιστοι Σαρακηναί, μελανότριχες ὡς ὁ ἄνθραξ καὶ θερμαὶ ὡς ἐκεῖνος, φιλομειδεὶς Γαλάτιδες καὶ ὀρεσίτροφοι ποιμενίδες τῶν Πυρηναίων.
Ὁ κοιτὼν τοῦ κοινοβίου ὠμοίαζε τοὺς βοτανικοὺς ἐκείνους κήπους, εἰς οὓς ἄνθη παντοία διαφέροντα κατὰ τὸ χρῶμα, τὴν ὀσμὴν καὶ τὴν πατρίδα, ἀλλ' ἀδελφὰ κατὰ τὸκάλλος, θάλλουσιν αἰχμάλωτα ἐντὸς ὑαλίνης φυλακῆς. Ἡ μὲν τῶν κοιμωμένων, κατεχόμενη ὑπὸ ἡδυπαθοῦς ὀνείρου ἐμειδία, στηρίζουσα ἐπὶ τοῦβραχίονος τὴν φλέγουσαν παρειάν, ἐνῶ τὰ τεταραγμένα στήθη τῆς διεφαίνοντο ὑπὸ τὸν λευκὸν χιτῶνα ὡς ἡσελήνη ὄπισθεν νέφους, ἡ δέ, ὠχρὰ καὶσυνωφρυωμένη, ὠμοίαζεν ἄγαλμα τῆς κοιμωμένης Λύπης, βλέπουσα ἴσως καθ' ὕπνους τάς ὄχθας τῆς πατρίδος ἣ τῆς μητρὸς τῆς τὰ χείλη, ἑτέρα ἐφαίνετο τείνουσα ἀγκάλας εἰς τὸν οὐράνιον αὐτῆς μνηστῆρα. Ἀλλ' αἱ πλεῖσται ἐκοιμῶντο ἠσύχως καὶ κοσμίως ὡς οἱ Φαραὼ ἐντὸς τῆς μεγάλης πυραμίδος, τινὲς μάλιστα καὶ ἔρρεγχον, ἀλλ' αὖται ἦσαν γραῖαι ὀνειρευόμεναι τὴν μακαριότητα τοῦ παραδείσου.
Οἱ δύο ἐρασταὶ ἐλησμόνουν τὴν πεῖναν τῶν, θαυμάζοντες τὰ ποικίλας ἐκείνας προσωποποιήσεις τοῦ Μορφέως, ὅτε ἤχησεν αἴφνης ἡ φωνὴ τοῦ ἀργυροῦ ἀλέκτορος, δι' οὐ ἐκοσμεῖτο τὸ ὡρολόγιον τοῦ κοιτῶνος, ἀριστούργημα ἀραβικῆς τέχνης, δωρηθὲν ὑπὸ τοῦ Σαρακηνοῦ ἡγεμόνος φιλοξενηθέντος ἐν τῇ μονῇ, ὅπου εὗρε κατὰ τάς κακὰς γλώσσας ὅλας τῶν ἀνακτόρων τοῦ τάς ἀπολαύσεις. Εἰς τὸν ἦχον ἐκεῖνον πλῆθος ὀφθαλμῶν μαύρων, κυανῶν, φαιῶν ἣ καστανοχρόων, ἀποτινάξαντες τὸν ὕπνον ἤστραψαν ὡς ἀστέρες εἰς τὸ ἠμίφως τοῦ θαλάμου, προσηλούμενοι μετὰ περιεργείας ἐπὶ τῶν δύο ἀπροσδοκήτων ξένων.
Αἱ μοναχαὶ τῶν χρόνων ἐκείνων οὔτε σεμνότυφοι ἦσαν οὔτε δειλαί, τῶν δὲ ἡμετέρων ἡρῴων ἡ ὄψις οὐδὲν τὸφοβερόν, ἀπ' ἐναντίας ὁ μὲν ἀδελφὸς Φρουμέντιος ἦτο εὔχρους καὶ ἀκμαῖος ὡς λείριον τῆς Ὀλλανδίας, ὁ δὲ Ἰωάννης ὡς ἴον λειμῶνος εὔχαρις καὶ τρυφερός. Αἱ μονάζουσαι παρθένοι, ἀγαπώσαι τὰ ἄνθη ὡς πάντες οἱφυλακισμένοι, συνωθοῦντο λευκαὶ καὶ θορυβώδεις ὡς τὰ κύματα τῆς θαλάσσης περὶ τοὺς νέους μοναχούς, ἐρωτώσαι τίνες ἦσαν καί πως ἐφύτρωσαν εἰς τὸν κοιτῶνα τῶν. Ἀφοῦ δὲ ηὐχαρίστησαν τὴν περιεργίαν τῶν, ἐφρόντισαν να κορέσωσι καὶ τῶν ξένων τῶν τὴν πεῖναν, προσκαλούσαι αὐτοὺς να συγκαθίσωσιν εἰς τὴν τράπεζαν τοῦ δειλινοῦ, ὅπου κατὰ πρῶτον ἐγεύθησαν τὰ τέκνα ἐκεῖνα τῆς Ἄρκτου τοῦ γλυκεῖς τῆς μεσημβρίας καρπούς, τὰ σῦκα καὶ τάς σταφίδας ἐκείνας, περὶ ὢν ἠρώτα ἡ σοφὴ Ἰωάννα, λείχουσα τὰ χείλη καὶ τοὺς δακτύλους, ἂν ταῦτα ἦσαν ὁ γλυκὺς τοῦ λωτοῦκαρπός.
Τρεῖς μήνας ἀνεπαύθησαν οἱ δύο ἐρασταὶ μεταξὺ τῶν φιλοξένων παρθένων, εἰς τάς ὁποίας συνεχώρουν οἱ κανόνες να ἔχωσι παρ' αὐταῖς κηπουροὺς καὶπνευματικούς, ἵνα κυβερνῶσι τάς ψυχὰς τῶν καὶποτίζωσι τοὺς μοναστικοὺς κήπους τῶν, ὡς ἔλεγον ο καλοὶχρονικογράφοι, οἵτινες βεβαίως δεν ἐμάντευον πόσων παρεξηγήσεων καὶ ῥυπαρῶν λογοπαιγνίων ἀφορμὴν ἔμελλε να δώσῃ εἰς τοὺς ἐχθροὺς τῆς θρησκείας ἡ φράσις αὔτη, ἥτις χιαστοῦ μόνον σχήματος ὕλην παρέχει εἰς τὸν ἄκακον κάλαμόν μου. Τὰ πάντα ἐβάδιζον ἐν ἀρχῇ κατ' εὐχήν· ἀμφότεροι ἐπάχυνον καὶ ἐλησμόνουν τὴν πατρίδα τῶν ὑπὸ τὸν γλυκὺν οὐρανὸν τῆς Προβιγγίας, ὑφ' ὃν λησμονούσι σήμερον καὶ οἱ Χῖοι τὴν μοσχοβόλον νῆσον τῶν. Ὅπου καλόν, ἐκεῖπατρίς, ἔλεγεν ὁ Εὐριπίδης6.
Πανταχοῦ φύεται τοῦ λωτοῦ ὁ μελιηδὴς καρπός, ὑπὸπαντοίας προσφερόμενος μορφὰς εἰς τῶν θνητῶν τὰ ἀκόρεστα χείλη, ὡς θρόνος εἰς τοὺς βασιλεῖς καὶ ὡς καλὴ παρθένος εἰς τοὺς ἐραστάς, ὡς χρυσὸς εἰς τοὺς ἐμπόρους καὶ ὡς ἐπευφημήσεις εἰς τοὺς τεχνίτας· καὶ εἰς αὐτὰς ἀκόμη τῶν βουνῶν τάς χιονοσκεπεὶς κορυφὰς καὶ τάς ἄμμους τῆς ἐρήμου ἐβλάστανε πρότερον ὁ λωτός, ὅτε οἱ ἐρημῖται ἐζήτουν ἐκεῖ ἁγιότητα καὶ οἱ δοῦλοι ἐλευθερίαν, ἀλλὰ σήμερον κατήντησε φυτὸν κηπαῖον ὡς τὸπράσον, καὶ διὰ τοῦτο ἴσως ἐξώρισαν αὐτὸν τοῦ Ἑλικῶνος οἱποιηταί.
Ἐλέγομεν λοιπὸν ὅτι οἱ δύο μοναχοὶ εὑρόντες καὶ πάλιν τάς ἀναπαύσεις τῶν ἐπάχυνον καὶ ἔζων εὐχαριστημένοι εἰς τὴν γυναικείαν μάνδραν. Ἀλλὰ μετ' οὐ πολὺκατελήφθη ἡ Ἰωάννα ὑπὸ ἀγνώστου τινὸς καὶ φοβερὰς ἀσθενείας. Αἱ παρειαὶ αὐτῆς καθίσταντο κοῖλαι ὡς αἱ νῆες τῶν Ἀχαιών, οἱ δὲ ὀφθαλμοὶ θολοὶ καὶ ἀλαμπεῖς ὡς οἱ ἀστέρες τὴν πρωίαν· ἀντὶ τροφῆς ἔτρωγε τοὺς ὄνυχας τῆς καὶ ἀντὶ να κοιμάται ἐστέναζεν ὅλην τὴν νύκτα.
Ὁ σύντροφος τῆς δεν ἔπαυεν ἐρωτῶν αὐτὴν τὶ ἔχει, ἀλλ' αὔτη διὰ δακρύων μόνον καὶ γογγυσμῶν ἀπεκρίνετο, ὁσάκις δὲ ἐπλησίαζε να τὴν ἀσπασθή, ἀντὶ τῆς παρειᾶς ἔστρεφε τὴν ῥάχιν, καὶ πότε μὲν τὴν ἀδελφὴν Μάρθαν, πότε δὲ τὴν ὁσίαν Βαθίλδην ἣ ἄλλην τινὰ παρθένον ἔστελλεν αὐτὸν να φιλήσῃ. Ὁ καλὸς Φρουμέντιος εἰθισμένος να ὑπακούῃ εἰς πάσας τῆς φίλης τοῦ τάς προσταγὰς ἔτρεχε να ἐκτελέση τὴν παραγγελίαν, ἀλλ' ὅτε ἐπέστρεφε να ζητήσῃ τὴν ἀμοιβὴν τῆς προθύμου ὑπακοῆς, ὕβρεις ἀντὶ εὐχαριστιῶν καὶ ὄνυχας ἀντὶ χειλέων εὕρισκε παρ' αὐτὴν ὁ δυστυχὴς νεανίας.
Περιγράψας τὰ συμπτώματα περιττὸν νομίζω να ὀνομάσω τὴν νόσον. Ἡ θέσις τῆς πτωχῆς ἡρωίδος μου ἦτο τοσούτον μᾶλλον οἰκτρά, καθ' ὅσον τηκομένη ὑπὸ ἀκοιμήτου ζηλείας δεν ἠδύνατο κἀν ν' ἀποδώσῃ τὰ ἴσα εἰς τὸν ἐραστήν, ἀλλ' ἦτο ἄοπλος ὑπὸ τὴν ἀνδρικὴν αὐτῆς στολὴν ὡς τίγρις ἐντὸς σιδηροῦ κλωβίου. Αἱ μοναχαὶ συνεσώρευον εἰκασίας ἐπὶ εἰκασιῶν ὡς οἱγίγαντες ὄρη ἐπὶ ὀρέων, ζητούσαι να μαντεύσωσιν ὑπὸ τίνος ἀλλοκότου μανίας κατείχετο ὁ ξανθὸς καὶ ὡραῖος ἐκεῖνος καλόγηρος, ὅστις οὐ μόνον ἀπέφευγε τάς θωπείας τῶν ὡς οἱ λυσσῶντες κύνες τὸ ὕδωρ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ συντρόφου τοῦ ὠργίζετο, ὁσάκις τὸν ἔβλεπε μετ' αὐτῶν συνομιλούντα.
Κατὰ τάς ἀρχὰς τοῦπαρόντος αἰῶνος πᾶσαι αἱ νόσοι ἀπεδίδοντο εἰς ἐρεθισμὸν τοῦστομάχου καὶ ὑπὸ τὸ ὄνομα γαστρίτιδος ἐθεραπεύοντο ἀνεξαιρέτως διὰ βδελλῶν ὑπὸ τοῦ αἱμοβόρους Βρουσσαίου, κατὰ δὲ τὸν ἔνατον αἰῶνα πάντα τά τε ψυχικὰ καὶ σωματικὰ πάθη ἀπεδίδοντο εἰς τὴν ἐνοίκησιν τῶν δαιμόνων, καθ' ὧν μόνον φάρμακον ὑπῆρχον οἱ ἐξορκισμοὶ καὶ τὰλείψανα τῶν ἁγίων. Ἡ θεολογία καὶ ἰατρική, ἐκ τῶν ὁποίων περιμένομεν τῆς ψυχῆς καὶ τοῦσώματος ἡμῶν τὴν σωτηρία, εἶναι αἱ μόναι ἐπιστῆμαι αἱ ὑποκείμεναι, ὡς τὰ ἐνδύματα, εἰς τὸν συρμόν.
Ὅσα οἱ πρόγονοι ἡμῶν ἐπίστευον, ὀνομάζομεν σήμερον μυθολογίαν, καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ ἰατροκουρεὶς ἐμπαίζουσι τοῦ Γαληνοῦ καὶ Παρακήλσου τάς συνταγάς. Κύριος οἶδε τὶ καὶ οἱ ἀπόγονοι ἡμῶν θέλουσι λέγει, ἀναγινώσκοντες τὰ περὶ Χρωμιδρωσεως7 ὑπομνήματα τῆς ἰατρικῆς ἀκαδημίας τῶν Παρισίων ἣ τὸ περὶ ἀσπίλου συλλήψεως τῆς Ἀγ. Ἄννης δίπλωμα τοῦ πάπα Πίου, τὶ δὲ καὶ περὶθαυμάτων τῆς Πεψίνης καὶ τῆς ἐν Τήνω θαυματουργοῦ εἰκόνος;
Μοναχικοῦ συμβουλίου γενομένου, ἀπεφασίσθη να σταλῇ πρὸς ἴασιν ὁ ἀδελφὸς Ἰωάννης εἰς τὸ ἐν Ἁγίᾳ Βώμη σπήλαιον τῆς Ἀγ. Μαγδαληνῆς, ὅπου εἶχε βλαστήσει δένδρον, τοῦ ὁποίου ἡ ὀσμὴ ἐδίωκε τότε τοὺς δαίμονας καὶ ἐθεράπευε τοὺς τυφλούς, ὡς ὁ καπνὸς τῶν ἰχθύων κατὰ τοὺς χρόνους τοῦ Τωβίτ.8 Ὁ καλὸς Φρουμέντιος ἀναβιβάσας ἐπὶ τοῦ πιστοῦ ὑποζυγίου τὴν δαιμονιζομένην φίλην τοῦ διευθύνθη μετὰ βαρυθυμίας πρὸς τὸ ἅγιον σπήλαιον, στρέφων πολλάκις τὴν κεφαλὴν πρὸς τὰ ὀπίσω καὶ καταρώμενος τοὺς εὐνούχους καὶ τοὺς δαίμονας, οἵτινες ἐξώθουν αὐτὸν εἰς νέας καθ' ἑκάστην παραλίας, ὡς ἡ ἄρα τοῦ Ἰησοῦ τὸν Ἰουδαῖον σανδαλοποιόν.
Ἡ ζηλεία, ὅταν δεν ἤναι νόσος ἰδιοπαθὴς ἣ συνταγματική,9 ὡς ἡ θεσιθηρία ἐν Ἑλλάδι, εἶναι μὲν πάντοτε κακῇ καὶ ὀχληρὰ ἀσθένεια, ἀλλ' ἔχει καὶ τὸ καλὸν ὅτι εὐθὺς παύει, ἅμα ἐκλείψωσι τὰ ὑποθάλποντα αὐτὴν αἴτια, ὡς ἡ ναυτία τῶν θαλασσοπλόων, ἅμα σταματήση τὸ πλοῖον. Οὕτως ἡσύχασε καὶ ὁ βασανίζων τὴν ἡμετέραν ἡρωίδα κακότροπος δαίμων, ἅμα ἡ παρουσία τῶν ἀντιζήλων τῆς ἔπαυσε ν' ἀκονίζη τοὺς ὄνυχας καὶ τοὺς ὀδόντας τοῦ. Πρὶν φθάσωμεν εἰς τὸ ἥμισυ τοῦ δρόμου, εἶχεν ἤδη ἀναλάβει ἡ Ἰωάννα τὴν ὄρεξιν καὶ τὴν εὐθυμίαν τῆς, ὥστε ὀλίγον ἔμενε να πράξῃ πρὸς ἐντελῇ αὐτῆς ἴασιν ἡ ἁγία.
Ἀφιχθέντες μετὰ τριήμερον πορείαν εἰς τοὺς πρόποδας τοῦ ὅρους, ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὁποίου ἠνοίγετο τὸ σπήλαιον, ἤρξαντο οἱ μοναχοὶ ν' ἀναβαίνωσιν ἐπιπόνως τὴν ἀπότομον ἀνωφέρειαν, ἀκολουθούμενοι ὑπὸ τοῦ ὄνου τῶν, ὅστις νηστεῦων καὶτρέχων ἀπὸ τῆς προτεραίας ἔσειε μελαγχολικὼς τὴν κεφαλὴν τοῦ, ὡς εἰ ἐβαρύνετο τὴν ἀθλίαν τοῦ ζωήν. Οἱ πρῶτοι γονεῖς τοῦδυστυχοῦς τούτου ζῴου ἔφαγον ἴσως κακείνοι στάχεις τινὰς ἀπηγορευμένης κριθῇς εἷς τίνα γωνίαν τοῦ Παραδείσου, οἱ δὲ ἀπόγονοι αὐτῶν ἀποτίουσιν ὡς καὶ ἡμεῖς τοῦπρογονικοὺ ἁμαρτήματος τὸν φόρον.
Μετὰ δίωρον ἀνάβασιν ἐπάτησαν τέλος πάντων οἱ τρεῖς προσκυνῆται ἐπὶ δενδροφύτου ὀροπεδίου, ὅπου ἡ ξανθὴθυγάτηρ τῆς Γεννησαρὲθ ἔκλαυσεν ἐπὶ τριάκοντα ἔτη τάς ἁμαρτίας τῆς. Ἐν μέσῳ τοῦ σπηλαίου τούτου ἐφαίνετο λάκκος σκαφεῖς εἰς τὸν βράχον ὑπὸ τῶν δακρύων τῆς ἁγίας, ἅτινα μετεμορφοῦντο καταπίπτοντα εἰς μαργαρίτας, οὖς διένεμεν ἡ ἐρημίτις εἰς τοὺς πτωχούς· ἐγγὺς δὲ τοῦλάκκου τούτου ἀνεπαύετο τὸ σῶμα αὐτῆς, ἐναποτεθὲν ἐκεῖ ὑπὸ τῶν Ἁγίων Λαζάρου, Τροφίμου καὶ Μαξιμίνου, ἐλθόντων κακείνων εἰς Γαλλίαν, ὅπου κατέφυγον τότε οἱ προγεγραμμένοι μαθηταὶ τοῦ Ἰησοῦ, ὡς σήμερον οἱ ὀπαδοὶ τοῦ Μαζίνη εἰς τὴν μεγάλην Βρεταννίαν. Εὔοσμον καὶ ἀειθαλὲς δενδρύλλιον ἐσκίαζε τὸν τάφον, σημαῖνον εἰς τοὺς προσκυνητάς που ἔπρεπε να γονατίσωσι.
Πρὸ αὐτοῦκλίναντες τὸ γόνυ οἱ ἐρασταὶ ἤρξαντο ταπεινὴ τῇ φωνῇ καὶ τῇ καρδίᾳ να ψάλλωσι τὸ τροπάριον τῆς ἀγνισθείσης ἐκείνης ἑταίρας, τῆς ὁποίας τὰ ἁμαρτήματα κατέστησαν πλείονας γυναίκας ἁμαρτωλὰς παρ' ὅσας ἡ μετάνοια τῆς ἁγίας. Πάντες φιλοτιμούμεθα να ὁμοιάσωμεν κατὰ τὶ τοὺς μεγάλους ἄνδρας, μιμούμενοι τὰ ἐλαττώματα αὐτῶν, ὁσάκις ἀδυνατοῦμεν να μιμηθῶμεν τάς ἀρετάς. Πολλοὶ ἔγιναν μέθυσοι, ἵνα ἔχωσι τὶ κοινὸν μετὰ τοῦ Ἀλεξάνδρου, οἱ δὲ αὐλικοὶ τοῦ μεγάλου Λουδοβίκου ἀφήρουν τοὺς ὀδόντας τῶν, ἵνα ὁμοιάσωσι τῷ μονάρχῃ. Ἀλλὰ τῆς ὡραίας Μαγδαληνῆς τὰ παραπτώματα καὶ ἡ ἁγιότης μυριάκις πλείονας εἵλκυσαν μιμητάς. Αἱ ὀλίγαι ἀπομείνασαι καλαὶ χριστιαναὶ ταύτην ἔχουσιν εἴδωλον καὶ πρότυπον τῆς ζωῆς τῶν, δάκνουσαι τὸν ἀπηγορευμένον καρπόν, ἐνόσω ἔχουσιν ἀληθεῖς ὀδόντας, καὶ ἔπειτα προσφέρουσαι τῷ Θεῷ τάς ῥυτίδας καὶ τάς φενάκας τῶν ὡς ἀντίτιμον τοῦ Παραδείσου.
Ἐνῶ ἐπεκαλοῦντο οἱ δύο προσκυνῆται τάς χαρίτας τῆς ἁγίας, ὁ ὄνος, ὅστις εἶχεν ἀκολουθήσει αὐτοὺς εἰς τὸ σπήλαιον, ζητῶν ἄσυλον κατὰ τοῦ ἡλίου, ὠσφραίνετο τὸ ἐπὶ τοῦ ἁγίου τάφου δενδρύλλιον μετ' αὐξούσης ἐπιθυμίας. Τὸ δυστυχὲς ζῷον πρὸ πολλοῦ εἶχε γευθὴ χλωρὰς τροφῆς, ἀλλὰ λαβὸν μοναστηριακὴν ἀνατροφὴν ἐγνώριζε να σέβηται τὰ ἅγια, δεινὴ δὲ συνεκροτεῖτο ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ πάλη μεταξὺ πείνης καὶ εὐσεβείας. Οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ὑγραίνοντο, οἱ ῥώθωνες διεστέλλοντο, ἤνοιγε καὶ πάλιν ἔκλειε τὸ στόμα, λείχων ἐλαφρῶς τὰ εὔοσμα ἐκεῖνα φύλλα διὰ τοῦ ἄκρου τῆς γλώσσης ὡς ἐραστὴς τάς χεῖρας τῆς κοιμωμένης φίλης τοῦ, φοβούμενος μὴν τὴν ἐξυπνίση. Ἀλλὰ τελευταῖον παντὸς ἅλλου αἰσθήματος ὑπερίσχυσεν ἡ πεῖνα· κλίνας τὰ μακρὰ αὐτοῦ ὦτα κατὰ τὴν συνήθειαν τῶν ὁμοίων τοῦ, ὁσάκις ἑτοιμάζονται να πράξωσιν ἀνοησίαν, τόσω σφοδρῶς ἔσεισε διὰ τῶν ὀδόντων τὸ θαυματουργὸν ἐκεῖνο δενδρύλλιον, ὥστε ἐκριζωθὲν ἔμεινεν εἰς τὸβέβηλον αὐτοῦ στόμα ἀνηρτημένον.
Οἱ ἐρασταὶβλέποντες ἀναρπαζόμενον τὸν βωμόν, πρὸ τοῦ ὁποίου προσηύχοντο, ἠγέρθησαν μετὰ φρίκης προσηλοῦντες ἔντρομα βλέμματα ἐπὶ τοῦ ἱεροσύλου ὑποζυγίου καὶ ἔτι ἐντρομώτερα εἰς τὸ ἄφθονον αἷμα, τὸ ὁποῖον ἀπέσταζεν ἐκ τῆς ῥίζης τοῦ φυτοῦ, ἐνῶ ἐκ τῆς ἀνοιχθείσης ὀπῆς ἠκούοντο στεναγμοὶ γοεροὶ ὡς οἵ του Πολυδώρου, ὅτε ἀπέσπα ὁ Αἰνείας τὰ ἐκ τοῦ σώματος αὐτοῦ βλαστήσαντα βέλη, ἐν μέσῳ δὲ αὐτῶν ἀντήχησε πένθιμος γυναικεία φωνή, τοιαῦτα εἰς τὸλαίμαργον ζῷον καταρωμένη «Ἐκ τῆς καρδίας μου καὶ οὐχὶ ἐξ ἀναισθήτου κορμοῦ ῥέει τὸ αἷμα τοῦτο. Ἐπικατάρατος σῦ ὁ σπαράξας αὐτήν· θέλεις κύπτει ὑπὸ βαρὺ φορτίον καὶ τρώγει ξύλον πάσας τάς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου».
Ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ὑπόκεινται οἱ ὄνοι εἰς διπλὴν ὡς οἱ Ἰουδαῖοι ἀράν. Ἀμφότεροι διεσπαρμένοι ἀνὰ πᾶσαν τὴν γῆν, ὑβριζόμενοι, ῥαπιζόμενοι καὶ περιφρονούμενοι πληρόνουσι πλὴν τοῦ ἐπιβαρύνας παντὸς ἡμὰς προγονικοὺ καὶδευτέρου ἁμαρτήματος τὴν δίκην, οἱ μὲν τῆς θεοκτονίας, οἱ δὲ τῆς ἱεροσύλου λαιμαργίας. Ὁ δὲ παραίτιος τῆς δευτέρας ταύτης πτώσεως ὄνος, δυστυχέστερος γενόμενος καὶ αὐτοῦ τοῦ Ἀδάμ, οὐδὲ να χωνεύση ἐπρόφθασε τὸν ἀπηγορευμένον καρπόν, ἀλλὰ καταληφθεὶς ὑπὸ φοβερῶν σπασμῶν ἀπέδωκε εὐθὺς τὸ πνεῦμα ὡς ὁ Ὄζας παρὰ τὴν κιβωτὸν τοῦ Ὑψίστου. Ἔκτοτε δὲ οἱτυφλοί, χωλοί, δαιμονιζόμενοι καὶπαραλυτικοὶ τῆς Προβιγγίας, ὅσοι ἐθεραπεύοντο πρότερον ὑπὸ τοῦδένδρου τῆς Μαγδαληνῆς, προσέρχονται κατ' ἔτος εἰς τὸ μέρος, ὅπου κεῖνται τὰ ἄταφα ὀστᾶ τοῦ ἀφανίσαντος τὸ θαυματουργὸν αὐτῶν φάρμακον, καὶ ἐκεῖ μυρίας σωρεύουσι κατὰ τῆς μνήμης τοῦ κατάρας καὶ μυρίας ἐπὶ τῆς ῥάχεως τῶν ἀπογόνων τοῦ πληγάς.
Οἱ δύο προσκυνῆται, τῶν ὁποίων αἱ τρίχες ἦσαν ὀρθαὶ ὑπὸ τῆς φρίκης, οἱ δὲ ὀδόντες συνεκρούοντο ὡς κροτάλια Ἰσπανὴς χορευτρίας, κατεκυλίσθησαν ἐκ τοῦ ὅρους ὁρμητικοὶ ὡς νιφοστιβάδες τῶν Πυρηναίων, οὐδ' ἐσταμάτησαν, μέχρις οὐ διέκριναν μακρόθεν τὰ γλαῦκα ὕδατα τῆς Μεσογείου. Ἀναπαυθέντες τότε ἐπὶ τίνας ὥρας ὑπὸ τὴν σκιὰν φηγοῦ ἐβάδισαν καὶ πάλιν δι' ὅλης τῆς νυκτός, τὸ δὲ πρωὶ εἰσῆλθον εἰς Τουλώνα, ἐναύλους ἔτι ἔχοντες εἰς τὰ ὦτα τῆς Μαγδαληνῆς τὴν ὀνοκτόνον ἀρὰν καὶ τοῦ δυστυχοῦς ὑποζυγίου τῶν τοὺς ἐπιθανατίους ὀγκηθμούς.
Ὁ λιμὴν τῆς Τουλῶνος ἦτο ἔρημος πλὴν μόνης ἐνετικής τινος τριήρεως, ἥτις μετακομίσασα ἐξ Ἀλεξανδρείας εἰς Ἐνετίαν τὸ σῶμα καὶ τὸ ἰδιόχειρον Εὐαγγέλιον τοῦ Ἀγ. Μάρκου, ἔπλευσεν ἔπειτα εἰς τάς ἀκτὰς τῆς Προβιγγίας πρὸς ἀγορὰν ἀνδραπόδων, μελλόντων ν' ἀνταλλαγῶσιν εἰς τοὺς λιμένας τῆς Ἀνατολῆς ἀντὶλιβάνου, βάμβακος καὶ ἁγίων λειψάνων.
Οἱ χρόνοι ἐκεῖνοι ἦσαν ὁ χρυσοῦς τῆς σωματεμπορίας αἰών. Ἐνετοί, Ἀμαλφίται, Πισανοὶ καὶ Γενουήνσιοι περιέτρεχον ὡς καρχαρίαι τὴν Μεσόγειον, ἁμιλλώμενοι τὶς πρὸ τίνος περισσοτέρους ν' ἀγοράσῃ ἀνθρώπους παρὰ τῶν ὀπλαρχηγὼν καὶ λῃστῶν, οἵτινες μετὰ τὸν θάνατον τοῦΚαρόλου ἐλυμαίνοντο τὴν Γαλατίαν καὶ Ἰταλίαν, μετερχόμενοι τὸ ἐπάγγελμα τῶν ἐλευθέρως καὶ ἀνενοχλήτως ὡς σήμερον ἐν Ἀττικῇ. Ἀλλ' ἐκεῖνοι τουλάχιστον ἀντὶ να λῃστεύωσι καὶ τοὺς συγγενεῖς ἀκόμη, ζητοῦντες λύτρα, ἤναπτον πυρὰν παρὰ τὴν ὄχθην τῆς θαλάσσης, ἵνα εἰδοποιήσωσι τοὺς παραπλέοντας ἀγοραστάς, εἰς οὓς ἐπώλουν αὐθημερὸν τὸν αἰχμάλωτον, ὠφελοῦντες μᾶλλον ἀντὶ να βλάπτωσι τοῦ κληρονόμους.
Οἱ ἱερεῖς ἀνεθεμάτιζον μὲν ἐνίοτε τοὺς μετερχομένους τὸ τοιοῦτον ἐμπόριον, ἀλλὰ καὶ ἐδέχοντο παρ' αὐτῶν χρυσοκεντήτους στολάς, πολύτιμα ἀρώματα, λιθοστολίστους σταυροὺς καὶ ἄλλα τῆς βιομηχανίας τῶν προϊόντα, ὡς καταφέρονται καὶ σήμερον οἱ Ἄγγλοι μαυρόφιλοι κατὰ τῆς δουλείας, ἀναμιγνύοντες εἰς τὸ τέιον αὐτῶν σάκχαριν καὶ ῥώμι, τὸν ἱδρῶτα καὶ τὸ αἷμα τῶν μαύρων. Κακαὶ δὲ τίνες γλῶσσαι διεθρύλουν μάλιστα ὅτι πολλοὶ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς παπικὴς αὐλῆς, ἐν οἷς καὶ ὁ μέγας κηριμονάριος, ἤτοι αὐλάρχης, συνέδεον μυστικὰς μετὰ τῶν ἀρρλῃστῶν σχέσεις, συντεινούσας εἰς πλουτισμὸν καὶ διακόσμησιν τῆς Ἐκκλησίας.
Τὸ πλοῖον ἦτο ἕτοιμον πρὸς ἀπόπλουν, εἰς δὲ τὴν παραλίαν εὑρίσκετο προσδεμένον ἀκάτιον, ἀναμένον τὴν ἐπιστροφὴν τοῦπλοιάρχου, πορευθέντος εἰς ἀντάμωσιν τοῦ ἀνταποκριτοὺ αὐτοῦ Ἰουδαίου, ἵνα συμπληρώσῃ τὸφορτίον. Μετ' οὐ πολὺ ἐφάνη ὁτίμιος οὗτος θαλασσινὸς ἀκολουθούμενος ὑπὸ ὀκτῶ ναυτῶν, κρατούντων μάστιγα ἐν τῇ δεξιᾷ, διὰ δὲ τῆς ἀριστερᾶς σχοινίον, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ἄκραν ἦσαν δεδεμένοι ἀνὰ δύο ὡς τρυγόνες εἰς τὴν ἀγορὰν οἱ νεωστὶ ἀγορασθέντες δοῦλοι δεκαὲξ τὸν ἀριθμόν, ἐννέα ἄνθρωποι καὶ ἑπτὰ γυναῖκες· εἶπον δὲ ἄνθρωποι καὶ οὐχὶ ἄνδρες, διότι κατ' ἐκείνην τὴν ἐποχὴν ἠμφισβητεῖτο ἀκόμη ἂν ἀνήκουσιν εἰς τὸ ἀνθρώπινον γένος αἱ γυναῖκες, οἱ δὲ ἀρνούμενοι αὐταῖς τὴν ἀνθρωπότητα ἐπρότεινον τοὺς τραγικοὺς αὐτῶν ἐρωτᾷς ἐν Αἰγύπτῳ καὶ τοὺς ἱππικοὺς ἐν Θεσσαλία, τὴν γνώμην τοῦ Ἀριστοτέλους, τὴν κακίαν τῶν, τὴν θυγατέρα τοῦ Ἀριστοξένου, ἥτις εἶχε πόδας ὄνου, καὶ τὸ ἐδάφιον τοῦ Τωβίτ.
Ὁ πλοίαρχος ἦτο Ῥαγουζαῖος, ἁλιεὺς καὶ εἰδωλολάτρης κατὰ τὴν νεότητά του, ὅστις μυηθεὶς τῆς πίστεως τὰ μυστήρια ἠθέλησε να μιμηθῇ τὸν Ἀπόστολον, γενόμενος ὡς ἐκεῖνος ἁλιεὺς ἀνθρώπων, οὖς ἠγγίστρονε καὶ ἐπώλει ὡς πρότερον τοὺς ἰχθύας. Παρατηρήσας τοὺς δύο ἐραστάς, οἵτινες περιεσφιγμένοι εἰς τὰ ῥάσα τῶν ἐκάθηντο μελαγχολικοὶ ὡς ναυαγοῖ ἐπὶ τῶν βαθμίδων τῆς ἀποβάθρας, ἐσκέφθη ὅτι καλὸν ἤθελεν εἶναι να παραλάβῃ ἐπὶ τοῦ πλοίου τοὺς δύο ἐκείνους ὀπαδοὺς τοῦ Ἀγ. Βενεδίκτου, ἵνα βοηθῶσι τὸν δήμιον εἰς τὴν διατήρησιν τῆς εὐταξίας μεταξὺ τῶν δεσμίων, ἀπειλοῦντες εἰς τοὺς μεμψιμοιρούντας τάς φλόγας τῆς Κολάσεως ὡς ἐκεῖνος τὴν ἀγχόνην. Ὁ πολύπειρος ἐκεῖνος ναύτης ἦτο συγχρόνως καὶ βαθὺς πολιτικός, ἐννοήσας, ὡς οἱ τότε βασιλεῖς, ὅτι διὰ μόνον τῶν ἱερέων καὶ δημίων καθίστανται οἱ ἄνθρωποι εὐάγωγος ἀγέλη, προσφέρουσα εὐπειθῆ ῥάχιν εἰς τὴν κουράν.
Οἱ δυστυχεῖς νεανίσκοι γευθέντες πασῶν τῶν πικριῶν, ὅσαι ἐπὶ τῆς ξηρᾶς βλαστάνουσιν, ἐδέχθησαν προθύμως τοῦ ἀνδροκαπήλου τάς προτάσεις, ἐλπίζοντες να εὕρωσι τέλος ἀνάπαυσιν μεταξὺ τῶν κυμάτων ὡς ὁ Νῶε ἐν τῇ Κιβωτῷ, εἰς ἢν οὐδὲν πονηρὸν ἐπετράπη να εἰσέλθῃ πλὴν μόνων τῶν τίγρεων, ὄφεων, σκορπίων καὶ τῶν φθειρῶν, ὅσαι εὑρέθησαν εἰς τοῦ Πατριάρχου τὴν γενειάδα. Ἐν τούτοις αἱ κῶπαι ἔσχιζον τὸ κῦμα καὶ μετ' οὐ πολὺ ναῦται, ἀνδράποδα, πλοίαρχοι καὶ μοναχοὶ ἐπάτουν τάς σανίδας τοῦ Ἀγ. Πορκαρίου, διότι τοιοῦτον ἔφερεν ὄνομα τὸ εὐσεβὲς ἐκεῖνο σκάφος.
Οἱ ἐρασταὶ ἐκάθισαν ἐπὶ σωροῦσχοινίων παρὰ τὴν πρῷραν θεωροῦντες τὰ φεύγοντα παράλια τῆς χλοερὰς Προβιγγίας. Ἡ ζηλεία εἶχεν ἀναζωπυρήσει τὸν ἐρώτᾳ τῆς Ἰωάννας, αἱ δὲ ἰδιοτροπίαι αὐτῆς τόν του Φρουμεντίου· ὥστε συνεσφίγγοντο πρὸς ἀλλήλους, ἀπολαύοντες τῶν ἡδονῶν τῆς συμφιλιώσεως καὶ μυρία πλάττοντες σχέδια περὶ τοῦ μέλλοντος βίου. Τὸ πλοῖον ἔμελλε να πλεύση εἰς Ἀλεξάνδρειαν, ἀλλ' ἐκεῖνοι ἐσκόπουν ν' ἀποβῶσιν εἰς Ἀθήνας καὶ ἐκεῖ μεταξὺ τῶν στηλῶν τοῦΠαρθενῶνος καὶ τῶν δαφνὼν τοῦ Ἰλισσοὺ να πλέξωσι τὴν νέαν φωλεὰν τῶν.
Ὁ θετὸς πατὴρ τῆς Ἰωάννας καταγόμενος, ὡς εἴπομεν, ἐξ Ἑλλήνων εἶχε διδάξει τῆς συζύγου τοῦ τὴν θυγατέρα τῶν προγόνων αὐτοῦ τὴν γλῶσσαν καὶ ἱστορίαν, ὥστε οἱ μικροὶ πόδες τῆς ἡμετέρας ἡρωίδος ἀνεσκίρτων ὑπὸ τῆς χαρᾶς, μέλλοντες μετ' ὀλίγον να πατήσωσι τὸ χῶμα, ὅπερ ἐκάλυπτε τοῦ Περικλέους καὶ τῆς Ἀσπασίας τὴν κόνιν, τὸ δὲ ὑποτιθέμενον αὐτῆς ἑλληνικὸν αἷμα ἀνέβραζεν εἰς τὰ φλέβας τῆς ὡς τὸ ὕδωρ τοῦ Ἰορδάνου, ὅτε ἐβυθίσθη ἐν αὐτῷ τὸ σῶμα τοῦ Σωτῆρος. Ἐν τούτοις τὸ πλοῖον παρέπλεεν ἤδη τάς μοσχοβόλους ἀκτὰς τῆς Ἀγ. Μαργαρίτας. Ἡ ἡμέρα ἦτο ὑπόθερμος, ὁ ἥλιος ἔλαμπεν ὄπισθεν νεφῶν γαλακτοχρόων, ὡς τὸ πρόσωπον νέας Τουρκίσσης ὑπὸ τάς πτυχὰς τοῦγιασμακίου, ἡθάλασσα ἐκοιμάτο ὡς ἐπίσκοπος μετὰ τὸ γεῦμα καὶ λευκοὶ γέρανοι ἐταξείδευον κακείνοι εἰς τὸν οὐρανόν.
Οὐδὲν γλυκύτερον, ὅταν ὁ καιρὸς εἶναι τοιοῦτος, ἣ να εὑρίσκεται τὶς ἐπὶ τοῦ καταστρώματος ὠκυπόρου νηός, περιμένων μετὰ τὸ πρόγευμα τοῦ γεύματος τὴν ὥραν, στηρίζων τὴν κεφαλὴν ἐπὶ τῶν γονάτων τῆς ἐρωμένης τοῦ καὶ μετ' ἐκείνης θαυμάζων τοῦ οὐρανοῦ, τῆς γῆς καὶ τῶν ὑδάτων τάς καλλονάς. Ὁ στόμαχος καὶ ἡ καρδία πρέπει να ἤναι εὐχαριστημένα, ἵνα ἡδυνώμεθα θαυμάζοντες τὴν φύσιν· ἄλλως ὁ ἥλιος φαίνεται ἡμῖν, ἐμοὶ τουλάχιστον, μηχανὴ πρὸς ὠρίμανσιν τῶν πεπόνων, ἡ σελήνη φανάριον τῶν κλέπτων, τὰ δένδρα καύσιμος ὕλη, ἡ θάλασσα ἁλμυρὸν ῥευστὸν καὶ ἡ ζωὴ ἀνούσιος ὡς νερόβραστος κολοκύνθη.
Μετὰ τριήμερον πλοῦν προσωρμίσθη τὸ πλοῖον εἰς τὸν λιμένα τῆς Ἀλερίας, πρωτευούσης τῆς νήσου Κύρνου, ὅπου ἀπέβη τὸ πλήρωμα, ἵνα ὑδρεύση, συναπέβησαν δὲ καὶ οἱ μοναχοί, ἵνα πορευθῶσιν εἰς προσκύνησιν τῶν ἐν τῇ νήσῳπανσέπτων καὶ καθ' ὅλην τὴν οἰκουμένην ὀνομαστῶν λειψάνων· καθότι ἐκεῖ φυλάτετται ἡ ῥάβδος τοῦ Μωϋσέως, βῶλοί τινες τῆς γῆς, δι' ἧς ἐπλάσθη ὁ Ἀδάμ, ἡ πλευρὰ τοῦ ἀποστόλου Βαρνάβα, φιάλη περιέχουσα σταγόνας τινὰς γάλακτος τῆς Θεοτόκου, τεμάχιον πανίου ὑπὸ τῶν ἁγίων αὐτῆς χειρῶν ἐξυφασμένον καὶ ἄλλαι τινὲς οὐχ ἧττον ἱεραὶ καὶπρωτότυποι ἀρχαιότητες, τάς ὁποίας ἔτι καὶ σήμερον δύναται να προσκυνήσῃ ὁ εὐσεβὴς περιηγητής.
Τὴν ἐπιοῦσαν, πνεύσαντος σφοδρότερον τοῦ ἀνέμου, ὑπερέβησαν τὴν νῆσον Σαρδώ, τὴν κατὰ τοὺς ποιητὰς περίφημον διὰ τοὺς τυροὺς τῆς καὶ τὴν ἀπιστίαν τῶν κατοίκων, τὴν δὲ τρίτην ἡμέραν καταπεσόντος αὐτοῦ… Ἀλλ' ἐγὼ μέτριος ὢν κολυμβητὴς δεν δύναμαι να παρακολουθήσω τὰ ἴχνη τοῦ φέροντος τὴν ἡρωίδα μου πλοίου ὡς τὸ βῆμα τοῦμακαρίτου ὄνου τῆς. Ἄλλως δὲ αἱναυτικαὶπεριγραφαί, τὰκύματα, τὰσχοινία, ἡ πίσσα καὶ τὰ ναυάγια, κατήντησαν τετριμμέναι ὡς τὰ ὑποδήματα γραμματοκομιστοῦ, προξενούσαι ναυτίαν εἰς τὸν ἀναγνώστην, ὡς ἡκίνησις τοῦπλοίου εἰς τὸν θαλασσοπόρον, ἐκτὸς μόνον ἂν παρεισαχθῶσι χαρίεντα τίνα ἐπεισόδια πείνης ἣ ἀνθρωποφαγίας. Διὸ παραπέμποντες τοὺς ὀρεγομένους πρὸς τιμωρίαν τῶν εἰς τάς γαλακτώδεις περιγραφὰς τοῦ Π. Σούτσου, ἐν αἷς οὐδ' ἡ ἐλαχίστη ποιητικὴ πνοὴ ταράσσει τὸν σιγαλὸν αἰγιαλόν, γελῶντα γάλα ὅλον, θέλομεν πληροφορήσει τοὺς λοιποὺς ἀναγνώστας, ὅτι οἱ ἡμέτεροι ἥρωες χασμηθέντες, ἐμέσαντες, βαυκαληθέντες ὑπὸ τῶν κυμάτων καὶ ὅσα ἄλλα εἰς τοὺς ταξιδεύοντας συμβαίνουσι παθόντες, ἔφθασαν εὐτυχῶς μετὰδίμηνον πλοῦν εἰς Κόρινθον, κακεὶ ἀποβάντες διηυθύνθησαν διὰ Μεγάρων εἰς Ἀθήνας ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν νέου τινὸς Ἕλληνος δούλου ὀνόματι Θεωνά, φιλοδωρηθέντος αὐτοῖς ὑπὸ τοῦ πλοιάρχου.
Ὁ ἥλιος ἀνέτελλεν ὄπισθεν τοῦ Ὑμηττοὺστιλπνὸς καὶ ἀνέφελος ὡς ὁ ὠριμάσας τὰ μῆλα τῆς Ἐδέμ, ὅτε οἱ τρεῖς ὁδοιπόροι παραμείψαντες τὸ Ποικίλον εἰσῆλθον εἰς τὴν πόλιν τοῦ Ἀδριανού. Πλῆθος Ἀθηναίων συνέρρεον πανταχόθεν εἰς τάς ἐκκλησίας, ἵνα πανηγυρίσωσι τὴν «Κυριακὴν τῆς Ὀρθοδοξίας» ἤτοι τῆς ἀναστηλώσεως τῶν ἁγίων εἰκόνων· ὑπὸτούτων φερόμενοι εἰσῆλθον οἱ τρεῖς ὁδοιπόροι εἰς τὸ Θησεῖον, ὅπερ ἦτο χριστιανικὴ ἐκκλησία, ἀφιερωμένη τῷ Ἀγ. Γεωργίω. Ὁ χριστιανισμὸς κατέπνιξε τὴν εἰδωλολατρείαν καὶ ἐν τούτοις τὸ ἄκακον τοῦτο θῦμα κατέστησε τὸν φονέα τοῦ γενικὸν κληρονόμον, κληροδοτήσαν αὐτὼ τοὺς ναούς, τάς τελετάς, τὰθυσίας, τοὺς μάντεις, τοὺς ἱερεῖς καὶ τοὺς ὀνειροκρίτας.
Ταῦτα πάντα παραλαβόντες οἱ χριστιανοὶ μετεσχημάτισαν ὀπωσοὺν πρὸς χρῆσιν τῶν, ὡς οἱλογοκλόποι τάς ξένας ἰδέας, ὀνομάσαντες ἐκκλησίας τοὺς ναούς, τοὺς βωμοὺς θυσιαστήρια, τάς πομπὰς λιτανείας καὶ τοὺς θεοὺς Ἁγίους. Ἄγ. Νικόλαον τὸν Ποσειδῶνα, τὸν Πάνα Ἄγ. Δημήτριον καὶ Ἀπολλῶνα τὸν Ἄγ. Ἠλίαν· ἀλλ' εἰς τούτους προσήρτησαν οἱ ἱερεῖς, ἵνα τοὺς καταστήσωσι σεβαστοτέρους, καὶ μακριὰν γενειάδα, ὡς αἱ προαγωγοὶ τῆς Ῥώμης ξανθὴν φενάκην εἰς τάς ὑποτρόφους τῶν, ἵνα ἑλκύωσι πλείονας πελάτας. Ἀλλ' ἐπανέλθωμεν εἰς Ἀθήνας.
Μετὰ τὸν θάνατον τοῦ μιαροῦ Θεοφίλου, ὅστις ἔκοπτε τάς χεῖρας τῶν ζωγράφων καὶ ἤλειφε δι' ἀσβέστου τάς ἁγίας εἰκόνας, ὡς αἱ τροφοὶ τοὺς μαστοὺς τῶν δι' ἀλόης, ἵνα ἀηδιάζωσιν αὐτοὺς τὰ θηλάζοντα βρέφη, οἱ δυστυχεῖς ἀνατολίται στερούμενοι ἀπὸ ἕνδεκα ἤδη ἐτῶν τάς εἰκόνας ᾐσθάνοντο ἐκ τῆς μακρᾶς ἐκείνης στερήσεως τὸν πρὸς αὐτὰς πόθον διπλασιασθέντα. Πανταχόθεν κατέβαινον ἐκ τῶν ὀρέων οἱ ὑπὸ τοῦ τυράννου προγραφέντες ὀρθόδοξοι μοναχοὶ καὶ ζωγράφοι· κατὰ τίνας μάλιστα ἁγιογράφους, οὐ μόνον οἱ ζῶντες συνέρρεον ἀθρόοι εἰς τάς ἐκκλησίας, ἀλλὰ καὶ πολλοὶ τῶν νεκρῶν μαρτύρων ἠγέρθησαν ἐκ τῶν μνημείων, ἵνα παρευρεθῶσιν εἰς τὴν χαρμόσυνον ἐκείνην τελεττήν, καθ' ἢν ὡμίλουν οἱ εἰκόνες καὶ ἐσκίρτων οἱ ἄνθρακες ὑπὸ τῆς χαρᾶς ἐν τοῖς θυμιατηρίοις.
Ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ οἱ ἀγριώτατοι τῶν εἰκονοκλαστὼν μετετράπησαν αἴφνης εἰς θερμοὺς εἰκονολάτρας, ἅμα τὸν θεομίσητον Θεόφιλον διεδέχθη ἡθεοδώρητος Θεοδώρα10. Οἱ γονεῖς ἐκόλλων τάς τρίχας τῶν τέκνων τῶν εἰς τὰ εἰκονίσματα, οἱ μοναχοὶ προσέφερον αὐτοῖς τὴν κόμην τῶν θυσίαν, αἱ δὲ γυναῖκες ἀποξέουσαι τὰ βαφὰς τῶν εἰκόνων ὡς αἱ πρόγονοι αὐτῶν τὸν φαλλὸν τοῦ Πριάπου ἀνεμίγνυον αὐτὰς ὡς ἐκεῖναι εἰς τὸ ὕδωρ καὶ ἔπινον· καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ ἱερεῖς ἐτόλμησαν πολλάκις διὰτοιούτων βαφῶν να νοθεύσωσι τὸν ἱερὸν οἶνον τῆς μετουσιώσεως. Εἰς δὲ τάς Ἀθήνας, τὴν κλασικὴν ταύτην καθέδραν τῶν εἰδώλων, τοιοῦτος κατήντησεν ὁ ζῆλος τῶν πιστῶν, ὥστε ὁ ἐπίσκοπος ἠναγκάσθη να σκεπάση δι' ὑέλων τάς εἰκόνας, ἵνα μὴ ἐξαλείφωνται ἐκ τῶν πολλῶν φιλημάτων, καταντώσαι μετ' ὀλίγας ἡμέρας ὠχραὶ καὶ ἀφανεῖς, ὡς ἡ ἐπὶ τοῦ ῥινομάκτρου τῆς Προυνίκης εἰκὼν τοῦ Σωτῆρος.
Κατὰ τοὺς νομικοὺς ἑκάστη κατάχρησις γεννᾷ νέον τινὰ νόμον, ἐν δὲ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Χριστοῦ ὀρθόδοξον δόγμα γεννᾶται ἐξ ἑκάστης αἱρέσεως. Ἡ παραφορὰ τῶν Εἰκονομάχων ἐγέννησε τὴν Εἰκονολατρείαν, ὁ Υἱὸς κατέστη Ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ εἰς πεῖσμα τῶν Ἀρειανών, ἡ Παναγία ὠνομάσθη Θεοτόκος πρὸς ἀναίρεσιν τῶν βλασφημιῶν τοῦΝεστορίου, ὁ δὲ Πάπας Πίος ὁ θ΄, ἵνα τιμωρήσῃ τοὺς περὶ τῆς ἀχράντου συλλήψεως τῆς Θετόκου ἀσεβεῖς δισταγμοὺς τῶν ὀλιγοπίστων ὑπηκόων τοῦ, ἐπέβαλεν αὐτοῖς ὡς ἄρθρον πίστεως καὶ τῆς μητρὸς αὐτῆς τῆς θεοπρομήτορος Ἄννης τὴν ἀμόλυντον ἐγκυμοσύνην. Τὶς οἶδε ποία νέα καλὰ θέλουσι βλαστήσει καὶ ἐκ τῆς βλασφήμου βίβλου τοῦ Ῥενάν, ἥτις κατὰ τὸν πανοσιώτατον ἀββᾶν Κρελιέρον «πολὺ ἤδη ὠφέλησε τὴν θρησκείαν, δοῦσα ἀφορμήν» εἰς αὐτὸν καὶ τοὺς συντρόφους τοῦ ν' ἀποδείξωσι «φαεινήν» τὴν Ἀλήθειαν ὡς τὸ φῶς τοῦ «ἡλίου».
Οἱ ἐρασταὶ εἰσελθόντες μετὰ τοῦ ὑπηρέτου εἰς τὸ Θησεῖον μόλις ἠδυνήθησαν να τοποθετηθώσιν εἰς στενόχωρον τίνα γωνίαν τοῦ πλήθοντος ναοῦ. Κατ' ἐκείνην τὴν πρωϊαν ἐλειτούργει αὐτὸς ὁ ἐπίσκοπος Ἀθηνῶν Νικητάς, στιλβῶν ὡς νεόκοπον φλωρίον ὑπὸ τὴν κατάχρυσον αὐτοῦ ἐνδυμασίαν. Τὰ δύο ταῦτα τέκνα τῆς Ἄρκτου ἐθαύμαζον τὴν πολυτέλειαν τοῦ θεράποντος τοῦ Θεοῦ ἐκείνου, ὅστις ἐδίδασκε τὴν πτωχείαν, ὑποσχόμενος ἀντ' αὐτῆς μετὰθάνατον εἰς τοὺς πιστοὺς παράδεισον ἐστρωμένον διὰ χρυσίου, σαπφείρων, σμαράγδων καὶ ἀμεθύστων. Ἀλλ' οἱ τότε ἀρχιερεῖς ἐπροτίμων ἤδη τὸσήμερον ᾠὸν μᾶλλον τῆς αὔριον ὄρνιθος, ἀφίνοντες εἰς τοὺς διαδόχους τῶν κυνικῶν ἀσκητὰς τὰ ἐσχισμένα ῥάσα, τοὺς φθεῖρας καὶ τοὺς σμαράγδους τοῦ Παραδείσου, ἐκεῖνοι δὲ ἱερουργοῦντες κατάχρυσοι ἐντὸς τῶν αὐτῶν ἐκείνων ναῶν, ὅπου κατὰ Πλούταρχον οὐδεὶς εἰδωλολάτρης ἐτόλμα να εἰσέλθῃ φέρων χρυσίον.
Ἐν τούτοις ὁ Θεωνάς, ὅστις εἶχε χρηματίσει κανδηλάπτης, ἔκυπτε πρὸς τὸ ὠτίον τῆς Ἰωάννας ἐξηγὼν αὐτὴ τῆς παρ' ἡμῖν λειτουργίας τάς τελετάς· ὅτι δηλ. ποιοῦσιν οἱ Ἀνατολίται τὸ σημεῖον τοῦ Σταυροῦ διὰ τῶν τριῶν δακτύλων, δηλούντων τὴν Ἀγ. Τριάδα, φέρουσι δὲ πρῶτον αὐτοὺς πρὸς τὸμέτωπον εἰς ἀνάμνησιν τῆς ἐν τῷ οὐρανῷ οἰκούσης Θεότητος, εἴτα δὲ πρὸς τὴν κοιλίαν, ἵνα δηλώσωσιν ὅτι οἱ Ἰησοῦς κατέβη εἰς Ἅδην, πρὸς τὸ δεξιὸν ὦμον, διότι ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς ἐκάθισεν ὁ Υἱός, καὶ τέλος πρὸς ἀριστεράν, ἵνα ἀπομακρύνωσιν ἀπὸ τῆς καρδίας τῶν τὸν Σατανᾶν.
Μετὰ ταῦτα ἐξήγησεν αὐτὴ τὸ ὄνομα καὶ τὴν χρῆσιν ἑκάστου μέρους τῆς ἱερᾶς πανοπλίας τοῦ λειτουργοῦντος, τῆς ζώνης, «ἥτις ζώννυσιν αὐτὸν ἰσχύι», τοῦ ἐπιγονατίου, ὅπερ εἶναι ὡς ῥομφαῖα ἐπὶ τὸν μηρὸν του11, τοῦ φελονίου, τοῦ ὁποίου τὰ τρίγωνα σημαίνουσιν τὸν Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν ἀκρογωνιαῖον τῆς Ἐκκλησίας λίθον, καὶ τῆς λόγχης, ἢν ἐνέπηγε πλαγίως ὁ ἱερεὺς εἰς τὸν ἄρτον τῆς προθέσεως εἰς ἀνάμνησιν τῆς βυθισθείσης ὑπὸ τοῦ Ῥωμαίου στρατιώτου εἰς τὴν πλευρὰν τοῦ Σωτῆρος.
Ἐνῶ ἔλεγε ταῦτα ὁΘεωνάς, ὁλειτουργῶν ἔκοπτε καὶ δεύτερον ἄρτον, ὂν μετέβαλλεν εἰς «σῶμα τῆς Παρθένου», τῆς ὁποίας τὴν πραγματικὴν παρουσίαν ἐν τοῖς μυστηρίοις ἐπίστευον οἱ τότε ἀνατολίται, ἀφοῦ μάλιστα ἡμέραν τινά, ἐνῶ ἐξεφώνει ὁ ἱερεὺς τὸ «Ἐξαιρέτως τῆς Παναγίας Ἀχράντου», μετεμορφώθη αἴφνης ὁ ἄρτος τῆς προθέσεων εἰς ὀρατὴν Παρθένον, κρατοῦσαν τὸν Υἱὸν εἰς τάς ἀγκάλας. Οἱ δὲ λοιποὶ ἄρτοι καθιερώθησαν εἰς τὸν Ἄγ. Ἰωάννην τὸν Βαπτιστήν, τοὺς προφήτας, τοὺς μάρτυρας καὶ τοὺς ἄλλους ἁγίους· μετὰ τούτους ἐγένετο μνεία καὶ τῶν ζώντων ἤτοι τοῦ ἀρχιεπισκόπου, τῶν ἱερέων, τῶν εὐεργετῶν τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἄλλων· ἀφοῦ δὲπάντες ἔλαβον τὴν ἀνήκουσαν μερίδα τοῦ θυμιάματος, ὡς πρότερον ἐν τῷ αὐτῷ ναῷ κατὰ τὴν ἑορτὴν τοῦ Θησέως, ἐθυμίασεν ὁ Διάκονος τὴν Ἁγίαν Τράπεζαν καὶ τὸν Ἀστερίσκον, μετὰ δὲ ταῦτα ἐψάλη τὸ «ἐκ βαθέων» καὶ ἔπειτα...
Ἀλλὰ περιττὸν νομίζω, ἀναγνῶστα, να ἀκροασθῶμεν μέχρι τέλους τὴν λειτουργίαν, ἥτις ἄλλως ἦτο ὡς καὶ σήμερον βυζαντινή, καὶ τοιαύτη κατὰ τοῦ Καθολικοὺς θέλει διαμένει πρὸς τιμωρίαν τοῦ σχίσματος εἰς ἅπαντας τοὺς αἰῶνας, ἀνεπίδεκτος ἐκπολιτίσεως καὶ προσκολλημένη εἰς τοὺς τύπους τοῦ μεσαιῶνος, ὡς τὸ ὀστρείδιον εἰς τὸν βράχον.
Οἱ δὲ Γερμανοὶ ἐθαύμαζον τὸ μῆκος τῆς ἀτελευτήτου ἐκείνης ἱερουργίας, ἥτις ἦτο ἐπιτομὴ τῆς ἐπιτομῆς τῆς Συνάξεως τοῦ Ἀγ. Ἰακώβου, ἀλλὰ καὶ οἱ ἀπόγονοι τοῦ Περικλέους ἐθεώρουν μετ' ἀπορίας τοὺς δύο ἐκείνους ξένους, ὡς ὁ φυσικοϊστορικὸς περίεργον τὶ τοῦ ζωϊκοὺ βασιλείου προϊόν, μὴ δυνάμενοι να συμβιβάσωσι τὸ ῥάον τῶν μετὰ τοῦ ἀγενείου προσώπου καὶ τῆς βραχείας κόμης. Ἅμα δὲ ἐτελείωσεν ἡ τελετὴ καὶ ἔλαβεν ἕκαστος τὸ ἀντίδωρον, ἐσχηματίσθη περὶ τὰ δύο τέκνα τῆς Δύσεως πολυκέφαλος κύκλος περιέργων, ἐξεταζόντων αὐτοὺς ἀπὸ κορυφῆς μέχρι τῶν ποδῶν καὶ πάντων ἐρωτώντων, πόθεν ἦσαν καί πως μοναχοὶ ὄντες δεν ᾐσχύνοντο να κόπτωσι τὰ γένεια τῶν καί, τὸ ἀποτροπαιότατον, να φορώσιν ἐσώβρακον, ὅπερ ἐθεωρεῖτο ὑπὸ τῶν ἀνατολιτὼν καλογήρων ὡς ἀσυγχώρητος μαλθακότης.
Ἡ Ἰωάννα καὶ ὁ Θεωνὰς μόλις ἐπρόφθανον ἀποκρινόμενοι εἰς τάς παντοίας ταύτας ἐρωτήσεις, ἐνῶ ἡπερισφίγγουσα αὐτοὺς ἀνθρωπίνη ἅλυσος καθίστατο τοσούτω στενή, ὥστε καὶ ἡ ἀναπνοὴ αὐτῶν ἤρχιζε να στενοχωρήται, οἱ δὲ Φρουμέντιος, ὅστις οὔτε ἑλληνικὰ ἐννόει οὔτε εἶχε πολλὴν ὑπομονήν, ἐπειρᾶτο ἤδη ν' ἀνοίξῃ δίοδον διὰ τῶν γρόνθων, ὅτε καλῇ τύχη προφθάσας ὁ ἐπίσκοπος ἠλευθέρωσεν αὐτούς, ἐπιπλήξας τὸ ποίμνιον διὰ τὴν ἀδιακρισίαν τοῦ. Παραλαβὼν ἔπειτα τοὺς δύο ξένους ἐπὶ τοῦ ἀρχιερατικοῦ φορείου τοῦ, βασταζομένου ὑπὸ ὀκτῶ νεοφωτίστων Βουλγάρων, οἵτινες ὑπηρέτουν ὡς ἵπποι τὴν Αὐτοῦ Μακαριότητα, μετέφερεν αὐτοὺς εἰς τὴν παρὰ τοὺς πρόποδας τῆς Ἀκροπόλεως ἐπισκοπήν, ὅπου πολύοψον συμπόσιον εἶχεν ἐτοιμασθὴ πρὸς πανηγυρισμὸν τῆς ἀναστηλώσεως τῶν εἰκόνων.
Ἡ τράπεζα ἦτο ἐστρωμένη εἰς τὸν κῆπον ὑπὸ τὴν πράσινον σκιὰν γηραιὰς πλατάνου καὶ ἔκυπτεν ὑπὸ τὸ βάρος τῶν σταμνίων καὶ κρεάτων, ὧν αἱ ἀναθυμιάσεις ἀνεμιγνύοντο μετὰ τῆς ὀσμῆς τῶν ἀνθέων. Μετ' οὐ πολὺ δὲ ἤρχισαν να φθάνωσι καὶ οἱ συνδαιτυμόνες. Ὁ πλεῖστοι τούτων ἦσαν ὀρθόδοξοι καλόγηροι, καταφυγόντες εἰς τὰ σπήλαια καὶ τὰ ὅρη ἐπὶ τῆς Εἰκονομαχίας, ἵνα μὴ ἀναγκασθῶσιν ὑπὸ τοῦ Θεοφίλου να πτύσωσιν ἐπὶ τῶν ἱερῶν εἰκόνων ἣ να νυμφευθώσι καλογραίαν ἐν μέσῃ ἀγορᾷ.
Οἱ καλοὶ οὔτοι ἐρημῖται εἶχον καταντήσει ἄγριοι καὶ φοβεροὶ τὴν ὄψιν ἐκ τῆς μακρᾶς αὐτῶν μετὰ τῶν θηρίων συνοικήσεως, ἐν αὐτοῖς δὲ διεκρίνοντο ὁ Πάτερ Βατθαῖος, ἐκ τοῦστόματος τοῦ ὁποίου ἐξήρχοντο σκώληκες διὰ τὴν ὑπερβολικὴν νηστείαν, ὁ Ἀθανάσιος, ὅστις οὐδέποτε ἔνιψε τὸ πρόσωπον ἣ τοὺς πόδας τοῦ οὐδ' ἔφαγε μαγειρευμένον φαγητόν, διότι ὁσάκις ἔβλεπε τὸ πρόσκαιρον πῦρ τοῦ μαγειρείου ἐνθυμεῖτο τὸ ἄσβεστον πῦρ τῆς Κολάσεως καὶ ἔκλαιε, καὶ ὁ Μελέτιος τοῦ ὁποίου τὸ σῶμα ἐκαλύπτετο ἀπὸ κεφαλῆς μέχρι ποδῶν ὑπὸ ἕλκους πονηροῦ ὡς τοῦ Ἰώβ. Ἀλλ' ὁ μὲν Ἰὼβ ἐξέετο πρὸς ἀνακούφισιν δι' ὀστράκου, ὁ δὲ ὅσιος Μελέτιος, ὁσάκις ἔπιπτε κατὰ γῆς σκώληξ ἐκ τῶν πληγῶν τοῦ, ἐλάμβανεν αὐτὸν καὶ τὸν ἔθετε πάλιν εἰς τὸν τόπον τοῦ, ἵνα ἔχῃ τοὺς πόνους τῆς σαρκὸς περισσοτέρους καὶ τάς ἀμοιβὰς εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ παρομοίως.
Μετὰ τούτους προσῆλθεν ὁ πάτερ Παφνούτιος, ὅστις βυθισμένος ἀεῖποτε εἰς οὐρανίους ἐκστάσεις τόσω ὀλίγον ἐφρόντιζε περὶ τῶν ἐπιγείων, ὥστε διψήσας ἔτυχε πολλάκις να πίη ἀντὶ ὕδατος τὸ ἔλαιον τῆς κανδήλας τοῦ, ὁ ὅσιος Τρύφων, οὐδέποτε φορέσας καθαρὸν ὑποκάμισον, ἀλλὰ πάντοτε τὰ ἄπλυτα τοῦ ἡγουμένου τοῦ, ὁ ἐρημίτης Νίκων, ὅστις ὑποπεσὼν εἰς τὴν ἁμαρτίαν τῆς σαρκὸς ἐκλείσθη πρὸς μετάνοιαν εἰς νεκροταφεῖον, ὅπου ἔμεινε τριάκοντα ἔτη, κοιμώμενος ὄρθιος ὡς οἱ ἵπποι καὶ τρώγων μόνον τὰ χόρτα, ἅτινα ἐβλάστανον ἐκ τῆς γῆς ποτιζομένης ὑπὸ τῶν δακρύων τοῦ.
Κατόπιν τούτων ἦλθον καὶ ἄλλοι ὀρεινοὶ καλόγηροι, στηρίζοντες διὰ μακρὰς ῥάβδου τὸ βραδὺ καὶ κλονούμενον βῆμα τῶν. Τινὲς τούτων ἦσαν ὡς ἀρχαία ἀγάλματα ἠκρωτηριασμένοι, πάντες δὲ ἀνεξαιρέτως ῥυπαροί, φθειραλέοι καὶ ἀνυπόφορον ὀσμὴν νηστείας, ἁγιότητος καὶ σκόρδων ἀποπνέοντες. Ἡ ταλαίπωρος Ἰωάννα ὠπισθοδρόμει μετὰ φρίκης ἐνώπιον τῶν βδελυρῶν ἐκείνων προϊόντων τοῦ ἀνατολικοῦ φανατισμοῦ, ὅτε μὲν τὴν ῥῖνα τῆς φράσσουσα, ὅτε δὲ κλείουσα τοὺς ὀφθαλμούς, διστάζουσα ἂν ἦσαν ἐκεῖνοι ἀνθρώπινα ὄντα καὶ ἀκουσίως ἀναπολούσα ὅσα ἀνέγνωσε παρὰ τοῖς ἀρχαίοις περὶ τῶν κυνοκεφάλων καὶπιθηκανθρώπων ἣ ἐν τοῖς συναξαρίοις περὶ τῶν Σατύρων, οἵτινες συνέζων μετὰ τοῦ Ἀγ. Ἀντωνίου εἰς τάς ἐρήμους τῆς Θηβαΐδος, διαλεγόμενοι μετ' αὐτοῦ περὶ θεολογίας.
Ἀλλ' οἱ δυσώδεις καὶ σκωληκόβρωτοι ἐκεῖνοι σκελετοί, δι' οὖς ἀπόλαυσις καὶ ἀπώλεια, Κόλασις καὶκαθαριότης ἦσαν λέξεις συνώνυμοι, οἱμοναχοί, λέγω, ἀναχωρηταί, ἐρημῖται καὶ ἀσκηταὶ ἐκεῖνοι, ὧν μόνη ἡ ἀνάμνησις διεγείρει σήμερον τὸν οἶκτον ἣ τὴν φρίκην, εἶχον μεγάλην ὑπόληψιν ἐπὶ τῆς βασιλείας τῆς εὐσεβοῦς Θεοδώρας, ὡς οἱ ἁμαξηλάται ἐπὶ Μιχαὴλ τοῦ γ΄, οἱ πίθηκοι ἐπὶ τοῦ πάπα Ἰουλίου καὶ οἱ φοιτηταὶ τῶν Χαυτείων ἐπὶ τῆς ἡμετέρας μεσοβασιλείας· ὁ δὲ φιλόδοξος καὶ αὐλικὸς ἐπίσκοπος Νικητὰς ἠναγκάζετο να περιποιῆται αὐτούς, ὡς οἱ παρ' ἡμῖν ὑποψήφιοι βουλευταὶ να δίδωσι τὴν χεῖρα εἰς τὰ περικαθάρματα τῆς ἀγορᾶς καὶ τοὺς κακούργους τῶν ὀρέων.
Πλὴν δὲ τούτων, τῶν καλογήρων δηλ., ἦσαν προσκεκλημένοι εἰς τὴν τράπεζαν τοῦ ἐπισκόπου δύο διδάσκαλοι ἑλληνικῶν γραμμάτων, εἷς ἀστρολόγος καὶ τρεῖς εὐνοῦχοι τῆς βυζαντινῆς αὐλῆς, κομίσαντες εἰς Ἀθήνας τὸ αὐτοκρατορικὸν διάταγμα τῆς ἀναστηλώσεως τῶν εἰκόνων.
Ἀφοῦ πάντες οὔτοι ἔλαβον θέσιν καὶ ἀπηγγέλθη τὸ «φάγονται πένητες», κόψας ὁ Νικητὰς τεμάχιον ἄρτου προσέφερεν αὐτὸ ἐντὸς ἀργυροῦδίσκου εἰς τὴν εἰκόνα τῆς Παναγίας, ἥτις κατὰ τὰσυμπόσια τῶν τότε εὐσεβῶν χριστιανῶν ἐλάμβανε πάντοτε τὴν πρώτην μερίδα, ὡς ἡ θυγάτηρ τῆς Ῥέας12 παρὰ τοῖς ἀρχαίοις. Μετὰ ταῦτα ἐφρόντισεν ὁ ἐπίσκοπος καὶ περὶ τῶν συνδαιτυμόνων τοῦ, βυθίσας τὴν μάχαιραν εἰς τὴν κοιλίαν παχέος ἐριφίου, ἐξ ᾖς ἀνοιχθείσης διεχύθη ἀμέσως εὐφρόσυνος σκορόδων, κρομμυδίων καὶπράσων ὀσμή, δι' ὧν τὸ ζῷον ἐκεῖνο ἦτο μετὰ θαυμαστὴς τέχνης ὠνθυλευμένον. Μετὰ τὸ ἐρίφιον παρετέθησαν ἰχθύες διὰ χαβιαρίου ἠρτυμένοι καὶ ἔπειτα πρόβατον μετὰ μέλιτος καὶ κυδωνιῶν.
Ἡ Ἰωάννα συνειθισμένη εἰς τὰ ἁπλᾶ καὶ ἀκαρύκευτα φαγητὰ τῆς τότε Γερμανίας, ὅπου καὶ αὐτὰ τὰ συμπόσια ἤρχιζον καὶ ἐτελείονον ὡς ἐν τῇ Ἰλιάδι διὰ ψητὼν κρεάτων, ἐβύθιζε τὸ περόνιον μετὰ δισταγμοὺ καὶ δυσπιστίας εἰς τὰ πολύπλοκα ἐκεῖνα προϊόντα τῆς βυζαντινῆς μαγειρικῆς, ὡς οἱ Εὐρωπαίοι περιηγηταὶ εἰς τὰ ὕποπτα μαγειρεύματα τῶν ἀθηναϊκὼν ξενοδοχείων· ὅτε δὲ ἐγεύθη τὸν μετὰ πίσσης, γύψου καὶ ῥητίνης συγκερασμένον οἶνον τῆς Ἀττικῆς, ἀπέστρεψε μετὰ τρόμου τὰ χείλη, φοβηθεῖσα μὴ οἱ Ἀθηναῖοι ἐκεῖνοι προσέφερον αὐτὴ κώνειον, ὡς εἰς τὸν Σωκράτην, ἣ ὄξος μετὰ χολῆς, ὡς οἱ Ἑβραῖοι εἰς τὸν Ἰησοῦν.
Ὁ γείτων τῆς μοναχὸς προσέφερεν ὡς ἀποζημίωσιν ἕτερον ποτήριον· ἀλλὰ καὶ τοῦτο προυξένησεν ἔτι μείζονα εἰς τὴν ἡμετέραν Γερμανίδα ἀηδίαν, πλῆρες ὂν καλογηρικού τινος ποτοῦ, καλουμένου βαλανίου13, ὅπερ ἔφευρε πιθανῶς ὁ Ἄγ. Ἀντώνιος, βράσας τοῦ χοίρου τοῦ τάς βαλάνους, καὶ τὸ ὁποῖον σῴζεται ἀκόμη ἐν τοῖς σχολείοις τῆς Ἑλλάδος, παρατιθέμενον ἀντὶ καφὲ εἰς τοὺς δυστυχεῖς ὑποτρόφους. Ἑνὶ λόγῳ ἥ τε Ἰωάννα καὶ ὁ Φρουμέντιος ἐκαθῆντο εἰς τὴν πολύοψον ἐκείνην τράπεζαν νήστεις καὶ διψαλέοι, ὡς οἱ Φράγκοι πρέσβεις εἰς τὰ συμπόσια τοῦ Νικηφόρου, μέχρις οὐ εὐσπλαγχνισθεὶς αὐτοὺς ὁ φιλόξενος Νικητὰς διέταξε να παρατεθῶσιν ὀπταὶτρυγόνες, μέλι τοῦ Ὑμηττοὺ καὶ ἄδολος οἶνος τῆς Χίου.
Εἰς τὴν θέαν τοῦ περιέχοντος τὸ θεῖον ἐκεῖνο ποτὸν ἐρυθροῦσταμνίου, αἱζοφεραὶ ὄψεις τῶν καλῶν ἀσκητῶν ἤστραψαν ὑπὸ τῆς χαρᾶς ὡς ὁ Ἅδης, ὅτε κατέβη εἰς αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς, πάντες δὲ ἔτειναν μετὰ προθυμίας τὸ ποτήριον εἰς τὸ προφυροὺν νέκταρ τῆς πατρίδος τοῦ Ὁμήρου, ἀποδεικνύοντες οὕτω ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ὑπόκειται μὲν ὡς καὶ αἱ ἐγκυμονούσαι γυναῖκες εἰς ἰδιοτρόπους ὀρέξεις, δυναμένη ν' ἀγαπήσῃ τὸ βαλάνιον, τὴν ῥυπαρότητα, τοὺς χοίρους καὶ τὸν ῥητινίτην, ἀλλ' ἅμα τὸ ἀληθὲς καὶ ἄδολον καλὸν ὑπὸ οἰανδήποτε μορφὴν ἐπιλάμψη, εὐθὺς στρέφεται πρὸς ἐκεῖνο ὡς ἡ μαγνήτις πρὸς τὸν πόλον καὶ οἱ δαιτυμόνες τοῦ Νικητὰ πρὸς τὸσταμνίον τῆς Χίου.
Σοφισταί μοι φαίνονται οἱ ἰσχυριζόμενοι ὅτι ἕκαστος λαὸς ἣ καὶ ἄνθρωπος ἔχει ἴδιον τίνα τύπον τοῦ καλοῦ καὶ ψευδὴς παροιμία περὶ ὀρέξεων οὐδεὶς λόγος.14 Ἐκ τῆς αὐτῆς ζύμης εἶναι πεπλασμένα πάντων τῶν ἀπογόνων τοῦ Ἀδὰμ τὰ ὄμματα, τὰ ὦτα καὶ τὰ χείλη· «εἷς ἄρτος καὶ ἓν σῶμα οἱπολλοί ἐσμεν»15 καὶ εἰς πάντας ἀρέσκουσιν αἱ παρθένοι τῆς Κιρκασίας, οἱ ἀδάμαντες τῶν Ἰνδιών, οἱ ἵπποι τῶν Ἀράβων, αἱ στῆλαι τοῦ Παρθενῶνος, αἱ σταφυλαὶ τῆς Κωνσταντινουπόλως, οἱ πόδες τῶν Ἰσπανίδων, ὁ πάγος ἐν ὤρᾳ θέρους, τὰ ἰταλικὰ ᾄσματα καὶ οἱ οἶνοι τῆς Γαλλίας· καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ μαῦροι τῆς Ἀφρικῆς προτιμῶσι τάς λευκὰς γυναίκας μᾶλλον ἣ τάς Αἰθιοπίδας.
Ἂν εἴς τινα τῶν ἡμετέρων ἐκκλησιῶν ἐνεφανίζετο Παναγία τὶς τοῦ Ῥαφαήλου ἣ ἀντήχει αἴφνης ἱερὰ τὶς τοῦ Ῥοσσίνη ἣ Μοζάρτου μελῳδία, πρὸς ταύτας, νομίζω, ἤθελον στραφῇ τὰ ἀληθῶς ὀρθόδοξα ὄμματα καὶ τὰ ὦτα, ἄξιοι δὲ τοῦ ὀνόματος σχισματικὼν ἤθελον εἶναι οἱπρτιμήσαντες τάς βυζαντινὰς μαυρογραφίαςς καὶ ῥινοφωνίας.
Ὁ Νικητὰς ἐκέρνα οὺς δαιτυμόνας τοῦ, ἀπαγγέλλων τὸ ἐδάφιον τῶν Παροιμιῶν, «Πίνετε οἶνον, ὂν ἐκέρασα ὑμίν16», οἱ δὲμοναχοὶ ἔτεινον τὸ ποτήριον, ψάλλοντες τό του Ἠσαΐου «Δεῦτε λάβωμεν οἶνον καὶ οἰνοφλυγήσωμεν μέθην17» πρὶν δὲ πίωσιν, ἔκλειον εὐσεβῶς τοὺς ὀφθαλμοὺς κατὰ τὴν ῥητὴν διαταγὴν τοῦ Σολομῶντος, ἀπαγορεύοντος εἰς τοὺς οἰνοπότας να θεωρῶσι τὸν οἶνον, πρὶν πίωσιν αὐτόν,18 ὡς ὁΜωάμεθ εἰς τοὺς Τούρκους τάς συζυγοῦς τῶν, πρὶν νυμφευθώσι. Τὸ να μεθύη τις εὐκόλως, σημεῖον ὅτι δεν εἶναι μέθυσος, ὡς καὶ τὸ να ἐπιθυμῇ ὅσας βλέπει γυναίκας ἀπόδειξις σωφροσύνης· τῶν δὲ καλῶν ἐκείνων ἀσκητῶν αἱκεφαλαί, αἵτινες ἀπὸ τοσούτων χρόνων μόνον τῆς προσευχῆς καὶ τῶν οὐρανίων ἐκστάσεων τὴν ἠθικὴν μέθην ἐγνώριζον, ἤρχισαν μετ' ὀλίγον να γυρίζωσιν ὡς ἡ γῆ περὶ τὸν ἥλιον.
Ἀλλὰ καὶ μεθυσμένοι ὄντες μόνον περὶ ἁγίων πραγμάτων ὡμίλουν οἱ ὅσιοι ἐκεῖνοι ἐρημῖται. Καθὼς δὲ οἱ γέροντες ἀγωνισταὶ χαίρουσι διηγούμενοι μετὰ τὸ δεῖπνον τάς μάχας καὶ τὰ τρόπαια τῶν, οὕτω ἤρχισαν κακείνοι να ἀνυμνώσι τὰ θαύματα καὶ τάς ἀθλήσεις τῶν· ὁ μὲν ὅτι φιλευθεὶς ὑπὸ πτωχοῦ ἀνθρώπου, μὴ ἔχοντος ἄλλο να προσφέρῃ αὐτὼ πλὴν ὀλίγην φακήν, ἐφύτευσεν εἰς τὰ γένεια τοῦ ξενίζοντος κόκκον σίτου, ὁ ὁποῖος τοσούτον ἐπολλαπλασιάσθη, ὥστε ὁ καλὸς ἐκεῖνος ἄνθρωπος σείων τὴν γενειάδα ἐγέμισε πεντήκοντα σάκκους σίτου· ὁ δὲ διηγήθη ὅτι κατὰ διαταγὴν τοῦ ἡγουμένου ἐφύτευσεν εἰς τὸν κῆπον τῆς μονῆς τὴν ποιμαντικὴν αὐτοῦ ῥάβδον, ἥτις ποτιζομένη καθ' ἡμέραν δι' ὕδατος καὶ δακρύων μετὰ τρεῖς χρόνους ἐβλάστησε καὶ ἔδωκε τόσω πολλοὺς καὶ παντοίους καρπούς, μῆλα, ῥοδάκινα, σῦκα καὶσταφυλάς, ὥστε ἐξ αὐτῶν ἐχορτάσθησαν ὅλοι οἱ ἀδελφοὶ τοῦ· ὁ δὲ ὅσιος Νικῶν ἰστόρησεν ὅτι τρωθεὶς τὴν καρδίαν ὑπὸ πόθου να ἵδῃ τὴν ἔνδοξον ὡραιότητα τῆς Παναγίας, ἐνήστευε καὶ προσηύχετο νηχθημερόν, μέχρις οὐ εὐσπλαχνισθεῖσα αὐτὸν ἡ ἐλεήμων Παντάνασσα ἐνεφανίσθη ἐνώπιόν του μὲ τοσαύτην ὡραιότητα καὶ λάμψιν, ὥστε θαμβωθεὶς ἔμεινε μονόφθαλμος, ἤθελε δὲ μείνει καὶ τυφλός, ἂν δεν ἐπρόφθανε να κλείσῃ τὸν ἕνα ὀφθαλμόν.
Μετὰ τούτους ἔλαβε τὸ λόγον ὁ ὅσιος Παγκράτιος, οὐ ἡ ῥάβδος ἔκαμνε τάς πέτρας να βλαστάνωσι κρίνα, ὁ Ἀθηναῖος ἐρημίτης Αἰγίδιος, τοῦ ὁποίου ἡ σκιὰ ἐθεράπευεν ὅσους ἐπεσκίαζεν ἀσθενεῖς, ὥστε ὁσάκις ἐπεσκέπτετο τάς ὁδοὺς τῶν πόλεων, ἐμάχοντο οἱ πάσχοντες περὶ αὐτῆς ὡς οἱ ἀρχαῖοι περὶ ὄνου σκιάς, ὁ Βατθίας, τὸν ὁποῖον ἀντὶ να καίωσιν ἐδρόσιζον αἱ φλόγες, ὡς τοὺς Ὀλλανδοὺς τὸ πιπέρι.
Τοιαῦτα καὶ ἄλλα θαυμάσια διηγοῦντο οἱ καλοὶ ἀσκηταί, πίνοντες οἶνον τῆς Χίου εἰς ὑγείαν τῆς ὀρθοδόξου καὶ φιλτάτης δεσποίνης τῶν Θεοδώρας. Καὶ μὴ νομίσῃς, ἀναγνῶστα, ὅτι ἐξημμένων καλογήρων ὀπτασίαι ἣ συναξαριστὼν ληρήματά εἰσι ταῦτα· ἀπ' ἐναντίας, εἶναι θαύματα αὐθεντικὰ καὶ ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας ἀνεγνωρισμένα, τὰ ὁποῖα πᾶς ὀρθόδοξος χρεωστεὶ κατὰ τὸν κανόνα τῆς πανσέπτου οἰκουμενικῆς ἐν Νικαία συνόδου να «δέχηται πίστει ὁλοψύχω», ἂν δὲ πειραθῇ ὡς «ἀδύνατα να διαβάλῃ ἣ κατὰ τὸ δοκοῦν να παρεξηγήση, Ἀνάθεμα ἔστω!»
Ἐνῶ οἱ ἀσκηταὶ ὡμίλουν περὶ θαυμάτων, ὁ Νικητὰς διελέγετο μετὰ τῶν δύο βενεδικτίνων καὶ τῶν βυζαντινῶν εὐνούχων περὶ δογματικῆς. Ἐν πρώτοις ἠρώτησε τὴν Ἰωάνναν τι ἐδογμάτευον οἱ σοφοὶ τῆς Δύσεως περὶ τῆς Εὐχαριστίας19, ἂν δηλαδὴ πιστεύουσιν ὅτι ὁ ἄρτος καὶ οἶνος μεταβάλλονται τῷ ὄντι εἰς σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Σωτῆρος ἣ θεωροῦσιν αὐτὴν ὡς σύμβολον καὶ εἰκόνα τοῦ θείου σώματος. Τὸ ζήτημα ἐκεῖνο ἀπησχόλει τότε τὰ πνεύματα ὡς σήμερον τὸ Ἀνατολικόν, ἡ δὲ Ἰωάννα ἀγνοοῦσα τὴν περὶ τούτου γνώμην τοῦ ξενίζοντος, ἀπεκρίθη διπλωματικὼς ὅτι καθὼς ὁ ἥλιος εἶναι ἐν τῷ οὐρανῷ, ἡ δὲ λάμψις καὶ θερμότης αὐτοῦ ἐπὶ τῆς γῆς, οὕτω καὶ τὸ σῶμα τοῦ ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς καθημένου Χριστοῦ εὑρίσκεται ἐν τῷ ἄρτῳ καὶ οἴνω τῆς μεταλήψεως. Ἀλλ' ἡ μεταφορικὴ αὔτη ἀπάντησις δεν ηὐχαρίστησε τὸν Νικήταν, ὅστις πιστεύων εἰς τὴν «πραγματικὴν παρουσίαν» ἐξήγησεν εἰς τὴν Ἰωάνναν ὅτι ὁ ἄρτος καὶ οἶνος εἶναι αὐτὸ τὸ νεκρὸν σῶμα τοῦ Σωτῆρος, ὁ δὲ στόμαχος ἡμῶν ὁ τάφος αὐτοῦ, εἰς τὸν ὁποῖον ἐνταφιάζεται ὑπὸ τοῦ ἱερέως, ἀλλὰ μετ' ὀλίγον ἀνίσταται ἐξ αὐτοῦ, ὡς καὶ μετὰ τὴν Σταύρωσιν ἀνέστη ὁ Ἰησοῦς τριήμερος ἐκ τάφου.
Μετὰ ταῦτα ἠρώτησεν αὐτήν, ἂν οἱ ἐν τῇ Δύσει χριστιανοὶ ἐτίμων κακείνοι τὴν Παναγίαν διὰ τοῦ ἐπιθέτου «Θεοτόκος», ἡ δὲ Ἰωάννα ἀπεκρίθη ὅτι ὠοτόκους20 ἐκάλουν τάς ὄρνιθας καὶ ζωοτόκους21 τάς γαλᾶς, ὥστε ἐφοβοῦντο μὴ διὰ τὴν συγγένειαν τῶν λέξεων σκανδαλίση τὸΘεοτόκος τάς ἀκοὰς τῶν πιστῶν καὶ πλὴν τούτου μὴ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς τοὺς εἰδωλολάτρας να παραβάλωσι τὴν Θεομήτορα πρὸς τὴν Ῥέαν, ὡς οἱ ἐν Αἰγύπτῳ ὀπαδοὶ τῆς Ὑπατίας. Θέλουσα ἔπειτα να θέση κακείνη τὸν ἐπίσκοπον εἰς ἀπορίαν, ἠρώτησεν αὐτὸν διατὶ δεν ἔκοπτον οἱ Ἀνατολίται τάς τρίχας τῆς κεφαλῆς, παραβαίνοντες τὴν συμβουλὴν τοῦ ἀποστόλου Παύλου, θεωροῦντος γυναικοπρεπὲς καὶ ἄτιμον τὸ να τρέφῃ ἀνὴρ μακρὰν κόμην22.
Οὐδὲν ἔχων εἰς τοῦτο ν' ἀντείπῃ ὁ Νικήτας23 ἔξεσε τὴν κομώσαν κεφαλὴν τοῦ, στρέψας καὶ πάλιν τὸν λόγον περὶ δογμάτων, περὶ τῆς «ἀντιδόσεως», περὶ τῆς διπλῆς φύσεως τοῦ Ἰησοῦ μετὰ τὴν ἐνσάρκωσιν, περὶ τοῦ ἂν ὁ«λόγος» ἠνώθη μετὰ τοῦ σώματος τοῦ Σωτῆρος ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς Παρθένου ἣ μετὰ τὸν τοκετὸν αὐτῆς, καὶ ἄλλων θεολογικῶν κόμβων, οὖς ἔλυσαν οἱ ἐν Ἐφέσω πατέρες διὰ τῆς μαχαίρας, ὡς ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος τὸν γόρδιον δεσμόν, ἣ διὰ λακτισμάτων, ὡς οἱ ὄνοι τάς ἐρωτικὰς καὶ χορτοφαγικὰς διενέξεις των24.
Ἐν τούτοις, ἐπελθούσης τῆς νυκτός, οἱ ὑπηρετοῦντες διάκονοι ἔσπευσαν να φέρωσι λαμπάδας, ἵνα φωτίσωσι τὸν συζητούντα ἐπίσκοπον τῶν, ὅπως μὴ γείνη ἐπίσκοτος, ὡς οἱ ἐπὶ Κοπρωνύμου καταργήσαντες τάς εἰκόνας πατέρες. Ἀλλ' οἱ σύνδειπνοι ἀπαυδήσαντες ἤδη ἐκ τῆς ἀμηχάνου ἐκείνης συζητήσεως ἀφήκαν τὰ ἐπιχειρήματα, ἵνα λάβωσι καὶ πάλιν τὰ ποτήρια. Ἡ δὲ Ἰωάννα ζαλισθεῖσα ὑπὸ τοῦ οἴνου καὶ τῶν κραυγῶν τῶν περὶ αὐτὴν καλογήρων, οἵτινες ἐδίδασκον ἤδη τὰ πινάκια να χορεύωσι καὶ τὰ ποτήρια να πετώσιν, ἠγέρθη ἠσύχως καὶ ἐξῆλθε τῆς ἐπισκοπῆς, ἀκολουθουμένη ὑπὸ τοῦ πιστοῦ Φρουμεντίου.
Ὁ κῆπος ἐκεῖνος ἔκειτο, ὡς εἴπομεν, παρὰ τοὺς πρόποδας τῆς Ἀκροπόλεως, ὥστε μετὰ βραχεῖαν ἀνάβασιν εὑρέθησαν οἱ ἐρασταὶ ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ μαρμαρίνου ἐκείνου βράχου, περὶ οὐ ὀπαδὸς τὶς τῶν «τελικῶν αἰτίων» ἤθελεν εἰπεὶ ὅτι ἐτέθη ἐπίτηδες ἐκεῖ, ἵνα χρησιμεύση ὡς ὑπόβαθρον εἰς τὰ μνημεῖα τοῦΠερικλέους, ὡς ἐτοποθετήθη κατ' αὐτοὺς καὶ μύτη ἐν μέσῳ τοῦ προσώπου, ἵνα ὑποστηρίζη τὰ ὀμματοϋάλια.
Ἦτο ἡ ὥρα, καθ' ἢν οἱβρυκόλακες, οἱτυμπανιτικοί, αἱλαμίαι καὶ οἱ ἄλλοι κάτοικοι τοῦ σκότους διαφεύγουσι τοὺς σκώληκας τοῦ τάφου ἥ του Ἅδου τάς πύλας, ἀφοῦ δεν φρουρεῖ πλέον αὐτὰς ὁ τρικέφαλος Κέρβερος, καὶ πλανῶνται εἰς τοὺς ἀγρούς, ταράττοντες τὰ ὄνειρα τῶν προβάτων καὶ τὰ φιλήματα τῶν ἐραστῶν. Ἀλλ' οἱ ἡμέτεροι μοναχοί, φέροντες ἀνηρτημένον περὶ τὸν τράχηλον ὀδόντα τῆς Ἀγ. Σαβίνης, ἀπέφυγον δι' αὐτοῦ τάς κακὰς συναντήσεις, μακρόθεν δὲ μόνον εἶδον ἀγέλην ὀνοκεφάλων παγανιών, οἵτινες σείοντες τὰ μακρὰ ὦτα τῶν ἠτένιζον ἐρωτικὼς τὴν σελήνην, εἰς τὸ φῶς τῆς ὁποίας ἐζήτουν τὸν περιμενόμενον Μεσσίαν. Δὶς δὲ ἣ τρις προσέκοψαν κατὰκαλογήρων κοιμωμένων ἐπὶ τῶν πλακῶν τῶν Προπυλαίων, οἵτινες οὐδὲ κἀν μετεκινήθησαν· καθότι οἱ Ἕλληνες εἶχον ἤδη συνειθίσει να καταπατώνται ὡς σταφυλαὶ ὑπὸ τοὺς πόδας τῶν ξένων.
Ἡ Ἰωάννα ἄλλους ναοὺς δεν εἶχεν ἴδει πλὴν μόνων τῶν δρυϊδικὼν μονολίθων καί τινων ἀμόρφων ῥωμαϊκῶν ἐρειπίων, τῆς δὲπατρίδος τῆς αἱ ἐκκλησίαι ἦσαν αἱ πλεῖσται ξύλιναι καὶ ἀπελέκητοι, ὡς οἱ ἀνεγείροντες αὐτὰς Γερμανοί· ὥστε δεν ἠδύνατο να χορτάση θαυμάζουσα τάς στήλας τοῦ Παρθενῶνος καὶ τάς Καρυάτιδας τοῦ Ἐρεχθείου, περὶ ὢν ἠρώτα κατασπαζόμενος τοὺς πόδας τῶν ὁ καλὸς Φρουμέντιος ἂν ἦσαν ἄγγελοι ἀπολιθωθέντες. Ὁ ναὸς τῆς παρθένου Ἀθηνᾶς ἀνῆκε τότε εἰς τὴν παρθένον Μαρίαν. Ἀλλὰ κατ' ἐκείνην τὴν στιγμὴν οὔτε ῥινόφωνοι ψαλμωδίαι οὔτε λιβάνου νεκρώσιμοι ἀναθυμιάσεις ἣ κώδωνες ὀχληροὶ ἤρχοντο να ταράξωσι τὰ θέλγητρα τῶν ἀναμνήσεων· γλαῦκες μόνον τινὲς ἐμφωλεύουσαι εἰς τὰ κοιλώματα τῆς ὀροφῆς ἐξέπεμπον ἐκ διαλειμμάτων πένθιμον κραυγήν, ὡς εἰ ἐθρήνουν τῆς δεσποίνης τῶν τὴν ἐξορίαν.
Ὁ δίσκος τῆς Ἑκάτης, περικυκλούμενος ὑπὸ νεφῶν διαφανῶν ὡς σεμνὴ παρθένος ὑπὸ τῶν νυκτικὼν τῆς πέπλων, ἔλαμπεν ἀκίνητος εἰς ὕψος ἀκαταμέτρητον, ἐπιχέων ἐπὶ τῶν ἀθανάτων ἐκείνων μαρμάρων λάμψιν λευκὴν καὶ ἀμυδράν, οἵαν καὶ ἐπὶ τοῦ κοιμωμένου Ἀδώνιδος, ὅτε ἐπεσκέπτετο αὐτὸν ἡ θέα ἐπὶ τῶν ἀκρωρειῶν τοῦ Λάτμου. Αἱ στῆλαι τοῦ Ὀλυμπιείου, τὸ ῥεῦμα τοῦ Ἰλισσού, τὰ γλαῦκα κύματα τοῦΦαλήρο, οἱ ἐλαιῶνες, αἱ οδοδάφναι, αἱ κορυφαὶ τῶν λόφων στεφόμεναι ὑπὸ ἐκκλησιῶν ἣ μνημείων, πάντα ταῦτα περιέσφιγγον τὴν ὅρασιν τῶν δύο νεανίσκων διὰ ζώνης καὶ αὐτοῦ τοῦ κεστοῦ τῆς Ἀφροδίτης θελκτικωτέρας, ἡ δὲ ἡδονή, ἢν ᾐσθάνοντο ἐκ τοῦ πανοράματος τούτου, καθίστατο διπλασία, διότι μεθυσμένοι ὄντες ἔβλεπον τὰ πάντα διπλά.
Ἡ Ἰωάννα εἶχε καθίσει ἐπὶ μαρμαρίνου ἑδωλίου, ὁ δὲΦρουμέντιος κατακλιθεὶς παρὰ τῆς φίλης τοῦ τοὺς πόδας ἐδείκνυεν αὐτὴ τὸν ναὸν τῆς ἀπτέρου Νίκης, εὐχόμενος ὁ ἔρως αὐτῶν να διαμείνῃ ἄπτερος ὡς ἐκείνη. Τοιαῦτα λέγοντες καὶ διὰ φιλημάτων διακόπτοντες πολλάκις τὸν λόγον, ὡς οἱ συγγραφεῖς διὰκομμάτων τάς περιόδους, ἀπεκοιμήθησαν ἐπὶ τοῦ μαρμάρου τῆς Πεντέλης, ὡς ὁ Ἰακὼβ ἐπὶ τῶν λίθων τῆς Χαρράν.
Τὴν ἐπιοῦσαν τὸ πρωί, ἀποσείσαντες τὸν ὕπνον ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν καὶ ἐκ τῶν ῥάσων τὴν δρόσον τῆς πρωίας κατέβησαν, ἵνα ἐπισκεφθῶσι καὶ τάς Ἀθήνας. Ἡ καρδία τῆς Ἰωάννας ἔπαλλεν ὑπὸπεριεργίας ἅμα καὶ φόβου, ἀναλογιζομένης ὅτι ἔμελλε μετ' ὀλίγον να θαυμάση τὴν κατείδωλον ἐκείνην πόλιν, τῆς ὁποίας καὶ μόνη ἡ ὄψις κατὰ τὸν Ἄγ. Γρηγόριον ἦτο ἐπικίνδυνος εἰς τάς ψυχὰς τῶν χριστιανῶν, ὡς ἡ θέα τῆς πρῴην χαριτοβρύτου καὶφιλομειδοὺς ἐρωμένης εἰς ἄνδρα νυμφευθέντα ἄσχημον καὶ συνωφρυωμένην γυναῖκα. Ἀλλ' αἱ ἐλπίδες καὶ οἱ φόβοι τῆς ἡμετέρας ἡρωίδος ἀπέβησαν κενοί.
Πρὸ πολλοῦ οἱ εὐσεβεῖς αὐτοκράτορες τοῦ Βυζαντίου εἶχον κατεδαφίσει τὰ ἔργα ἐκεῖνα τοῦ Μύρωνος, Ἀλκαμένους καὶ Πολυκλείτου, τὰ ὁποῖα ἐθαύμασεν ὁ Ἄγ. Λουκᾶς καὶ ἐσεβάσθη αὐτὸς ὁ Ἀλαρίχος. Τὸ ἔργον τῆς καταστροφῆς ἀρξάμενον ἐπὶ Κωνσταντίνου ἐπεραιώθη ἐπὶ Θεοδοσίου τοῦ μικροῦ. Καὶ οὐ μόνον κατὰ τῶν λίθων ἐπέδειξαν τὸν χριστιανικὸν ζῆλον τῶν οἱ ἀκάματοι ἐκεῖνοι εἰδωλοθραύσται, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῶν δυστυχῶν ἐκείνων, ὅσους ὑπωπτεύοντο ἐμμένοντας εἰς τῶν πατέρων τῶν τὴν θρησκείαν. Ὁσφάζων πρόβατον πρὸς οἰκογενειακὴν εὐωχίαν, ὁ προσφερῶν ἄνθη εἰς τοῦ πατρὸς τοῦ τὸν τάφον, ὁ συλλέγων χαμαίμηλα εἰς τὸ φῶς τῆς σελήνης, ὁ ἀρωματίζων τὴν οἰκίαν τοῦ ἢ φέρων ἀνηρτημένον περὶ τὸν τράχηλον φυλακτήριον κατὰ τοῦ πυρετοῦ κατεμηνύετο ὑπὸ κουκουλοφόρων κατασκόπων ὡς μάγος ἣ εἰδωλολάτρης, κατεβαρύνετο δι' ἁλύσεων καὶ ἐστέλλετο εἰς Σκυθούπολιν, ὅπου εἶχε στήθη χριστιανικὸν κρεουργεῖον.
Ἐκεῖ συνεδρίαζον εὐσεβεῖς δικασταί, ἁμιλλώμενοι τὶς πλείονας εἰδωλολάτρας να ὀπτήση ἐπὶ ἐσχάρας, να βράση ἐντὸς ζέοντος ἐλαίου ἣ κατακόψῃ μεληδόν. Μυριάδες μαρτυρολογίων διηγοῦνται τάς ἀθλήσεις τῶν χριστιανῶν ὁμολογητῶν, ἐκ τῶν πληγῶν τῶν ὁποίων ἔσταζε γάλα, καὶ οὓς ἐδρόσιζον οἱ φλόγες, ἀλλ' οὐδεὶς ἔγραψεν ἀκόμη τὸ ἀψευδὲς συναξάριον τῶν μαρτύρων ἐκείνων, οἵτινες ἀντὶ μυθώδους γάλακτος ἔχυσαν αἷμα ἀληθὲς καὶ ἀντὶ να τοὺς δροσίση κατέκαυσε τὸ πῦρ τῆς χριστιανικῆς ἀνεπιεικείας, καυστικώτερον ὄν, φαίνεται, τοῦ πυρὸς τῆς πολυθεϊκὴς ὠμότητος.
Οἱ δύο βενεδικτίνοι ἀκολουθούμενοι ὑπὸ τοῦ Θεωνὰ καὶ πλήθους Ἀθηναίων, οἵτινες ὡς καὶ κατὰ τοὺς χρόνους τοῦ Ἀποστόλου «πρὸς οὐδὲν ἄλλο ηὐκαίρουν ἣ λέγειν καὶ ἀκούειν τὶ καινόν», περιέδραμον πᾶσαν τὴν πόλιν, ἡ ὁποία στερηθεῖσα τῶν εἰδώλων καὶ τῶν βωμῶν τῆς ὠμοίαζε τὸν ὑπὸ τοῦ Ὀδυσσέως τυφλωθέντα Πολύφημον. Ὅπου πρῴην ὑψοῦτο ἄγαλμα, εἶχεν ἐμπηχθὴξύλινος σταυρός, καὶ ὅπου βωμός, μικροσκοπικὸν ἐκκλησίδιον, στεγαζόμενον διὰ θόλου ὁμοιάζοντος πετρίνην φενάκην. Οἱ ναΐσκοι ἐκεῖνοι εἶχον ἀνεγερθῇ ὑπὸ τῆς Ἀθηναΐδος Εὐδοκίας, ἥτις, θελήσασα εἰς ἕκαστον τῶν ἁγίων ν' ἀφιερώση ἰδιαιτέραν κατοικίαν, ἠναγκάσθη να οἰκοδομήσῃ πλῆθος καλυβῶν, αἵτινες ὑπενθῦμιζον τὴν τεκτονικὴν βιομηχανίαν τῶν καστόρων μᾶλλον ἣ τὸ μεγαλεῖον τοῦ ἀγνώστου Θεοῦ. Παρὰ δὲ τὰπρόθυρα αὐτῶν ἐκαθῆντο μοναχοὶ καὶ ἀσκηταί, ξέοντες τὰ ἕλκη τῶν ἢ ἀρχαία χειρόγραφα πρὸς ἐγγραφὴν συναξαρίων, πλέκοντες καλάθια, προγευματίζοντες κρομμύδια καὶ εὐχαριστοῦντες ἴσως κακείνοι τὸν Θεὸν ὅτι ἐγεννήθησαν Ἕλληνες καὶ ὄχι βάρβαροι.
Μόνον τὸ ἀρχαϊκὸν κάλλος τῶν γυναικὼν ἐθαύμαζον οἱ δύο ξένοι. Κατὰ τὸν αἰῶνα ἐκεῖνον αἱ Ἀθῆναι ἦσαν ὁ γυναικὼν τῶν βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων, οἵτινες ἐλάμβανον ἐκεῖθεν τάς συζυγοῦς τῶν, ὡς οἱ διάδοχοι αὐτῶν Σουλτάνοι ἐκ Κιρκασίας. Ἡ βελτίωσις αὔτη τῆς ἀττικῆς φυλῆς ἤρξατο ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς Εἰκονομαχίας, ὅτε, ἐξορισθέντων τῶν βυζαντινῶν εἰκονισμάτων, αἱ γυναῖκες ἀντὶ να ἔχωσιν ἀκαταπαύστως πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἰσχνὰς Παναγίας καὶλιποσάρκους ἁγίους, ἀνύψουν καὶ πάλιν τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὰ ἀνάγλυφα τοῦ Παρθενῶνος καὶ ἐγέννων τὰ τέκνα τῶν ὅμοια τούτοις· ὥστε καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς καλλιτεκνίας ἀναγκαία φαίνεταί μοι ἡ μεταρρύθμισις τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡμῶν εἰκονογραφίας. Ἀπόδειξις δὲ τῆς ἐπιρροῆς ταύτης τῶν εἰκόνων ἔστωσαν αἱ σύζυγοι τῶν Ἑβραίων τραπεζιτῶν τῆς Πρωσσίας, αἵτινες ἀπὸ πρωίας μέχρι νυκτὸς μετρώσαι τάλληρα καὶ φλωρία φέροντα τὴν προτομὴν τοῦ βασιλέως Γουλιέλμου, τίκτουσι τέκνα τοσούτον ὁμοιάζοντα τῶν μονάρχῃ, ὥστε δικαίως ἐπωνομάσθη πατὴρ τῶν ὑπηκόων του25.
Ἀλλὰ πλὴν τοῦκάλλους τῶν γυναικὼν ἐθαύμαζον τὰ δύο τέκνα τῆς Ἄρκτου καὶ τὴν ἀσυνήθη αὐτοῖς σεμνότητα τῶν παρθένων, αἵτινες περιτυλιγμέναι εἰς τοὺς μακροὺς πέπλους τῶν συνεσφίγγοντο παρὰ τὴν μητρικὴν πλευράν, ὡς ξίφος παρὰ τὸν μηρὸν στρατιώτου, τὰ δὲ βλέμματα αὐτῶν ἀντὶ να μοιράζωσιν ὡς ἀντίδωρον εἰς τοὺς διαβάτας προσήλουν εἰς τὴν γῆν, ἵνα ἀποφύγωσι τοὺς λάκκους καὶ τάς παρεκτροπάς, ἐρυθριώσαι ὁσάκις ἔσειεν ὁ ἄνεμος τάς πτυχὰς τῆς ἐσθῆτος τῶν καὶ κατὰ πάντα διάφοροι τῶν σημερινῶν κορασίδων, αἱ ὁποῖαι τοσούτον ὁμοιάζουσιν ὑπάνδρους γυναίκας, ὥστε ἀπορεῖ τὶς τίνος ἕνεκα ζητοῦσι δι' αὐτὰς σύζυγον οἱ πατέρες.
Ἐν τούτοις ὑπερβάντες τὸν Πύργον τῶν Ἀνέμων καὶ τὴν Ἀγοράν, ἔνθα εἶδον μετὰ θαυμασμοῦ ἄρχοντας καὶ ἐπισκόπους ὀψωνίζοντας τὰ ἐπιούσια πράσα, ἔφθασαν εἰς τὴν Ποικίλην Στοάν, ἐν ἡ ἀντὶ φιλοσόφων εὗρον ἀστρολόγους, λεκανομάντεις, ὀνειροκρίτας καὶ διδασκάλους, οἵτινες κατέβαινον ἅπαξ τῆς ἑβδομάδος ἐκ τῶν ἐπὶ τοῦ Ὑμηττοὺ σχολείων, ἵνα ἑλκύσωσι μαθητὰς διὰ τῆς ἠδύτητος τῶν λόγων τῶν καὶ διὰσταμνίων μέλιτος· καθότι μὴ ἐπαρκούσης πλέον εἰς τάς ἀνάγκας τῶν τῆς διδασκαλίας, προσέθετον εἰς ταύτην, ἵνα ἀποζώσι, καὶ τὴν μελισσουργίαν, ὡς οἱ καλόγηροι τῆς Φλωρεντίας εἰς τὰ κέρδη τῆς λειτουργίας καὶ τὰ τῶν ῥακοπωλείων.
Δέκα ὅλας ἡμέρας ἐδαπάνησεν ἡ Ἰωάννα ἐπισκεπτομένη μετὰ τοῦ συντρόφου τῆς τάς ἀρχαιότητας, τὰ ἐκκλησίας καὶ τὰπερίχωρα τῶν Ἀθηνῶν καὶ ἑτέρας δέκα ἀνεπαύθη ὑπὸ τὴν φιλόξενον στέγην τῆς ἐν Δαφνίω Μονῆς. Οἱ καλόγηροι ἦσαν πρόθυμοι να προσφέρωσιν ἰσόβιον φιλοξενίαν εἰς τοὺς δύο βενεδεκτίνους, ὧν οἱ ἀπόγονοι ἔμελλον μετ' ὀλίγον να ἐκδιώξουν αὐτοὺς ἐκ τῆς μάνδρας των26 ὡς ἅρπαγες λύκοι. Ἀλλ' ἡ νερόβραστος δίαιτα, αἱ μακραὶ προσευχαί, ἡ ἀχύρινος κλίνη καὶ ἡ ῥυπαρότης τῶν καλῶν πατέρων ἀδύνατον ἦτο να εὐχαριστήσωσιν ἐπὶ πολὺ τὰ τέκνα ἐκεῖνα τῆς Δύσεως, συνηθίσαντα εἰς τὰ ἐκλελυμένα μοναστήρια τῆς Γερμανίας να τρώγωσι καὶ να πλύνωνται καθ' ἡμέραν. Διό, παραιτηθέντες τῆς τῶν Μεγαλοσχήμων καὶ Ἀγγελικῶν ὀπαδῶν τοῦ Ἀγ. Βασιλείου καὶ αὐτοὺς ἀκόμη τῶν Μικροσχήμων τοὺς κανόνας εὑρίσκοντες τραχεῖς, κατετάχθησαν μεταξὺ τῶν Ἰδιορρύθμων,27 εἰς τὴν προαίρεσιν τῶν ὁποίων ἀφίνετο διὰ πλειόνων ἣ ὀλιγωτέρων εὐχῶν καὶ μαστιγώσεων να κατακτήσωσιν ὑψηλήν τινα ἣ ταπεινοτέραν θέσιν ἐν τῷ Παραδείσῳ, καὶ εἰς τὴν Κόλασιν ἐλεύθεροι ὄντες να ὑπάγωσιν, ἂν ἠγάπων τὸν πλησίον τῶν, τὸν οἶνον ἣ τὴν κρεωφαγίαν.
Εἰς μικρὰν ἀπὸ τῆς μονῆς ἀπόστασιν εὑρίσκετο ἐρημητήριον διαθέσιμον ἕνεκα τοῦ θανάτου τοῦ μονάζοντος ἐκεῖ Ὁσίου Ἐρμύλου, ὅστις ἐπιχειρήσας να μὴ λαμβάνῃ ἄλλην τροφὴν πλὴν τῆς ἁγίας Μεταλήψεως, ἀπέθανε μετὰ δεκαήμερον χρῆσιν τοιαύτης διαίτης. Ἐκεῖ ἔστησαν οἱ ἐρασταὶ τὴν ἑστιᾶν τῶν, δαπανήσαντες τὴν μικρὰν αὐτῶν περιουσίαν εἰς ἀγορὰν παχείας στρωμνῆς, μακροῦ ὀβελοῦ, χαλκίνης χύτρας, στάμνου ἐλαίου, δύο αἰγῶν, δέκα ὀρνίθων καὶ μεγάλου σκύλου, ἵνα φυλάττῃ πάντα ταῦτα· τὰ δὲ πρὸς σωτηρίαν τῆς ψυχῆς τῶν ἀναγκαία σκεύη, τὴν μάστιγα, τὴν κεφαλὴν νεκροῦ καὶ τὸ καλὸν παράδειγμα ἔλαβον δωρεὰν ἐκ τῆς κληρονομίας τοῦ μακαρίτου.
Αἱ πρῶται ἡμέραι τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν δύο βενεδεκτίνων ὑπῆρξαν διηνεκὴς ἑορτή. Ἡ Τεσσαρακοστὴ εἶχε παρέλθει καὶ οἱ Ἰησοῦς ἀνίστατο ἐκ νεκρών· πανταχόθεν ἀντήχουν φιλήματα καὶ ἐστρέφοντο ἀρνία ἐπὶ τῶν πυρῶν, καὶ αὐτὴ δὲ ἡ φύσις, ὡσεὶθέλουσα να πανηγυρίση τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος, ἀπετίνασσε τὴν χειμερινὴν αὐτῆς στολὴν ὡς νέα χήρα τὸ πένθος τοῦ συζύγου τῆς. Αἱδάφναι τοῦ Ἀπόλλωνος ἠρυθρίων, ἡ χλόη ἐφύετο ἐπὶ τῶν ἐρειπίων καὶ ἡ ἄνοιξις ἐδίδασκε τοὺς ὄνους να χορεύωσι περὶ τάς συντρόφους τῶν. Ἡ Ἰωάννα ἐγειρομένη ἅμα τῇ αὐγῇ ἀνέπνεε μετ' ἀγαλλιάσεως τάς πρωινὰς ἀναθυμιάσεις τοῦ βουνοῦ, ἤμελγε τάς αἶγας, μὴ ὑπάρχοντος ἀκόμη τοῦ νόμου καθ' ὂν ἀπηγορεύετο τὸ ἄλμεγμα εἰς τοὺς μοναχοὺς ὡς ἐμπνέον πονηρὰς ἐπιθυμίας, συνέλεγε κεράσια ἀποστάζοντα δρόσου, ἔβραζεν ᾠὰ καὶ ἔπειτα ἐξύπνιζε τὸν Φρουμέντιον.
Μετὰ τὸ πρόγευμα ἐκεῖνος μὲν ἐπορεύετο να ἀγκιστρώση ἰχθύας ἣ να στήσῃ παγίδας εἰς τοὺς λαγωούς, ὁ δὲ Θεωνὰς ἐκαλλιέργει τὸν κῆπον καὶ ἡ Ἰωάννα ἀποσυρομένη εἰς τὰ βάθη τοῦ κελλίου ὅτε μὲν ἀντέγραφε βίους ἁγίων, οὖς ἐπώλει πρὸς αὔξησιν τῶν οἰκιακῶν προσόδων, ὅτε δὲδιημέρευεν ἀναγινώσκουσα τοῦ Πλάτωνος τὰ ὄνειρα ἥ του Θεοκρίτου τοὺς στεναγμοὺς ἐν χειρογράφοις, ἅτινα ἐδάνειζον αὐτὴ ἣ καὶ ἐδώρουν οἱ καλόγηροι, ὡς ἡ ἀλώπηξ τοῦ μύθου τὴν κριθὴν εἰς τὸν ἵππον. Τὸ ἑσπέρας παρετίθετο τὸ δεῖπνον πρὸ τῆς θύρας τοῦ ἀσκητηρίου ὑπὸ γηραιὰν πεύκην, ἢν οἱχωρικοὶ ἐκάλουν «Πατριάρχην» διὰ τὸ ὕψος καὶ τὸ γῆρας τῆς· τὰ δὲπροϊόντα τοῦκήπου, τῆς ἁλιείας καὶ κυνηγεσίας καθίστων μοναδικὴν ἐν τῷ ὅρει τὴν τράπεζαν τῶν δύο μοναχῶν, οἵτινες καὶ ὡς Σάξωνες καὶ ὡς βενεδικτίνοι ἦσαν ἐκ φύσεως παμφάγοι.
Ἡ Ἰωάννα ἀναγινώσκουσα νυχθήμερον Ἕλληνας φιλοσόφους, ἐνίοτε δὲ καὶ ἀποστολικοὺς ἣ καὶ αἱρετικοὺς Πατέρας, ζήσαντας πρὸ τῆς ἐφευρέσεως τῶν νηστειῶν, τῶν δογμάτων καὶ τροπαρίων, εἶχε βαθμηδὸν ἀποξύσει τὴν καλογηρικὴν σκωρίαν· ἀγχίνους δὲ οὖσα καὶ σκεπτικὴ συνήρμοσε πρὸς χρῆσιν τῆς εἶδός τι ἀνεκτικοῦ θρησκεύματος, πολὺ ὁμοιάζοντος πρὸς τὰ συστήματα τῶν σήμερον συμπατριωτῶν τῆς, οἵτινες, χάρις εἰς τάς προόδους τῶν φώτων καὶ τάς θεολογικὰς σχολὰς τοῦ Βερολίνου καὶ τῆς Τουβίγγης, κατώρθωσαν να σχηματίσωσιν εἶδος τὶ χριστιανισμοῦ ἄνευ Χριστοῦ, ὡς ἔφθασαν να παρασκευάζωσι καὶ οἱ ἐξευγενισμένοι μάγειροι τὴν σκορδαλίαν ἄνευ σκόρδου καὶ ὁ κ. Π. Σοῦτσος ποιήματα ἄνευ ποιήσεως.
Ὁ δὲ Φρουμέντιος, πρόθυμος ὢν ὡς οἱ ἥρωες τῆς ῥωμαντικὴς σχολῆς να συμμερισθὴ Παράδεισον ἣ Ἅδην μετὰ τῆς φίλης τοῦ, συνέτρωγε μετ' ἐκείνης ὀρνίθια τὴν Παρασκευὴν καὶ ἀρνίον τὴν Τετάρτην. Ἐν Ῥώμῃ, ὁσάκις ἐξελέγετο δικτάτωρ, ἔπαυε πᾶσα ἅλλῃδικαιοδοσία· οὕτω ὅταν καὶ ὁ ἔρως καταστῇ ἀπόλυτος κύριος, πάντα τὰ ἄλλα αἰσθήματα σβύνονται ἐν τῇ καρδίᾳ ὡς τὰ ἄστρα εἰς τὸν οὐρανόν, ἅμα ὁ ἥλιος ἀνατείλῃ. Ὁ Ζεὺς λησμονήσας τὴν θεότητά του ἐκοσμεῖτο διὰ πτερῶν ἣ κεράτων, ἵνα εὐχαριστήση τάς ἐρωμένας τοῦ, ὁ Ἀριστοτέλης φέρων σαγμάριον ἐπὶ τῶν νώτων καὶ χαλινὸν εἰς τὸ στόμα προσέφερε τὴν ἑβδομηκονταετῆ ῥάχιν τοῦ εἰς τὴν Κλεοφίλην, εἰς ἢν ἐχρησίμευεν ὡς ὄνος ἐν Ἰνδίαις, ὁ δὲ Φρουμέντιος οὐ μόνον κρέας τὴν Παρασκευήν, ἀλλὰ καὶ ξύλον καθ' ἡμέραν ἤθελε φάγει χάριν τῆς Ἰωάννας.
Ἡ κνῖσσα τοῦ ἀσεβοῦς ἐκείνου μαγειρείου ἐσκανδάλιζεν οὐκ ὀλίγον τοὺς εὐλαβεῖς ῥώθωνας τῶν Γραικὼν καλογήρων. Πολλοὶ τούτων διαβαίνοντες πρὸ τοῦ ἀσκητηρίου ἐποίουν τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ φράσσοντες τὴν μύτην τῶν, ὡς ἔφρασσε καὶ ὁ Ὀδυσσεὺς τὰ ὦτα, ἵνα προφυλαχθὴ ἀπὸ τοῦ ᾄσματος τῶν Σειρήνων, ἄλλοι δὲ τολμηρότεροι εἰσήρχοντο ἐκεῖ, ἵνα φοβίσωσι τοὺς σαρκοβόρους καλογήρους διὰ τῶν φλογῶν τῆς Κολάσεως ἣ τῶν ἀφορισμὼν τῆς Ἐκκλησίας. Ἀλλὰ μετὰ τοσαύτης φιλοφροσύνης ὑπεδέχετο αὐτοὺς ἡ Ἰωάννα καὶ μετὰ τόσης χάριτος προσέφερεν αὐτοῖς τὴν παχυτέραν μερίδα, ὥστε οἱ Μεγαλόσχημοι ἐκεῖνοι ὀπαδοὶ τοῦ Ἀγ. Βασιλείου, οἵτινες ἄλλα πτηνὰ δεν ἔτρωγον εἰμὴ μόνον τάς μυίας, ὅσαι ἔπιπτον εἰς τὸν νερόβραστον ζωμὸν τῶν, ἐξήρχοντο πολλάκις ἔχοντες τρυγόνα εἰς τὴν κοιλίαν καὶ ἁμάρτημα εἰς τὴν συνείδησιν τῶν.
Ἐν τούτοις ἡ φήμη τῆς εὐφυΐας, τοῦ κάλλους καὶ τῶν γνώσεων τοῦ νέου «ἀδελφοῦ Ἰωάννου» ἠπλοῦτο καθ' ὅλον τὸ ὅρος ἀρχίζουσα καὶ εἰς τὴν πόλιν να καταβαίνη. Πολλοὶ τῶν σοφῶν διδασκάλων τοῦ Ὑμηττοὺ ἀφίνοντες τάς μελίσσας καὶ τοὺς μαθητὰς τῶν ἐπορεύοντο πρὸς ἐπίσκεψιν τῆς ἡμετέρας ἡρωίδος, ἵνα συζητήσωσι μετ' αὐτῆς περὶ ἀκανθώδων προβλημάτων τῆς Δογματικῆς ἣ περὶδαιμονίων καὶλεκανομαντείας· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ ἀρχιερεὺς Νικητὰς ἦλθε πολλάκις ν' ἀναπαυθὴ ὑπὸ τὴν σκιὰν τῆς γιγαντιαίας πεύκης, θαυμάζων, ὡς ὁ Πετράρχης, πὼς ὁ καρπὸς τῆς γνώσεως ἠδυνήθη τόσω ταχέως να ὠριμάση ὑπὸ τοὺς ξανθοὺς πλοκάμους τῆς εἰκοσαετοῦς ἐκείνης κεφαλῆς. Ἀλλὰ οὐ μόνον οἱ ἱερεῖς καὶσοφοί, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄρχοντες καὶ οἱ παρεπιδημοῦντες πατρίκιοι τῆς νέας Ῥώμης ἔμαθον βαθμηδὸν τὸν δρόμον τοῦ ἀσκητηρίου. Οὐδεὶς διήρχετο διὰ τοῦ Δαφνίου, χωρὶς να κρούσῃ τὴν πύλην τῶν βενεδικτίνων, πολλοὶ δὲ αὐτῶν ἀτενίζοντες τοὺς στρογγύλους βραχίονας ἣ ἀσπαζόμενοι τοὺς λευκοὺς δακτύλους τοῦ «Πάτερ Ἰωάννου» κατελαμβάνοντο ὑπὸ δυσεξηγήτου τινὸς ταραχῆς, ὡς εἰ ἔδακνε τὴν καρδίαν τῶν ὁ Δαίμων τῆς ἡδυπαθείας.
Ἡ Ἰωάννα νομίζουσα τὸ ἀνδρικὸν ἔνδυμα τῆς ὡς θώρακα ἀσφαλῆ κατὰ πάσης πονηρὰς ἐπιθυμίας καὶ μὴγνωρίζουσα ἀκόμη τὰ ἤθη τῶν νεοπλατωνικὼν ἐκείνων, ἀνέπνεεν ἀπλήστως τὴν ὀσμὴν τοῦ θυμιάματος, ζευγνύουσα καθ' ἑκάστην εἰς τὸ ἅρμα τῆς νέον λάτρην τῆς ἀπεράντου σοφίας καὶ τῶν ἐρυθρῶν χειλέων τῆς. Πολλάκις δὲ ὑπὸτοιούτου σμήνους περικυκλουμένη ἐσκέπτετο μετὰ στεναγμῶν, πόσω πλείονας καὶ θερμοτέρους ἤθελεν ἔχει λάτρας, ἂν ἀντὶ να κρύπτῃ ὑπὸ ῥάσον τὰ θέλγητρα τῆς ὡς χρυσὴν λεπίδα ἐντὸς θήκης μολυβδίνης, ἐνεφανίζετο αἴφνης ὑπὸ τὴν ἀληθῆ αὐτῆς μορφήν, φέρουσα ἐσθῆτα μεταξίνην καὶ λυτὴν ἐπὶ τῶν ὤμων τῆς τὴν ξανθὴν κόμην. Ἀλλ' ἠγνόει ἡ πτωχὴ νεᾶνις ὅτι, ἂν συνέβαινε τοῦτο, οἱ πλεῖστοι τῶν ἀνατολικῶν ἐκείνων ἤθελον στρέψει εἰς αὐτὴν τὴν ῥάχιν, ὡς ἡ ἡρωὶς ἐκείνη τοῦ Λουκιανοὺ εἰς τὸν φίλτατον ὄνον τῆς, ἅμα εἰς ἄνθρωπον μετεμορφώθη.
Ὁ Φρουμέντιος ἐν ἀρχῇ μὲν ἔχαιρε διὰ τῆς φίλης τοῦ τὴν ἐπιτυχίαν, ἀλλὰ μετ' οὐ πολὺ ἤρχισε να παρατηρὴ εἰς τὴν διαγωγὴν τῆς Ἰωάννας ἀλλοιώσεις τινάς, αἵτινες κατεθορύβησαν αὐτὸν ὡς φιλάρεσκον κυρίαν αἱ πρῶται ῥυτίδες. Ὁ νέος μοναχὸς ὑπὸ τὴν εὔρωστον αὐτοῦ καὶ ἀνδρώδη μορφὴν ὑπέκρυπτε καρδίαν σύκου μαλακωτέραν, γεννηθεὶς ἵνα ἀγαπᾷ, ὡς ἡ ἀηδὼν ἵνα ψάλλη καὶ ὁ ὄνος ἵνα λακτίζη. Καὶ ἦτο μὲν ἱκανὸς να καταπίη διακόσια κάστανα χωρὶς να αἰσθανθὴ τὸ παραμικρὸν εἰς τὸν στόμαχον βάρος, ἀλλὰ παρὰ τῆς φίλης τοῦ οὔτε χάσμημα οὔτε ψυχρὸν βλέμμα ἠδύνατο να χωνεύση· καὶ ταῦτα μετὰ ἐπταετίαν διηνεκοῦς συζυγικὴς συμβιώσεως!
Κατὰ τοὺς ἠθολόγους ἡ ἀπόλαυσις εἶναι τοῦ ἔρωτος ὁ τάφος· ἐγὼ δὲ μᾶλλον ἤθελον παραβάλει αὐτὴν πρὸς τὸφύσημα τοῦ αἰσωπείου ἐκείνου Σατύρου, τὸν ὁποῖον ὅτε μὲν θερμότητα, ὅτε δὲ ψῦχος ἐπροξένει. Ἀλλ' ὁπωσδήποτε τῆς ἡμετέρας ἡρωίδος τὰ φιλήματα καὶ αἱ θωπεῖαι εἶχον καταντήσει εἰς τὸν καλὸν Φρουμέντιον ἀναγκαῖαι ὡς ὁ ἐπιούσιος ἄρτος, καὶ καθ' ὅσον ὠλιγόστευον ἐκεῖναι, ηὔξανεν ἡ ἐπιθυμία τοῦ, ὡς ἤθελεν αὐξήσει καὶ ἡ ὄρεξίς του, ἂν ἀπεκόπτετο αὐτὼ μέρος τῆς καθημερινῆς τροφῆς. Οἱ μῆνες καὶ τὰ ἔτη παρήρχοντο, ἡ Ἰωάννα καθίστατο ψυχροτέρα ἐφ' ὅσον ἐπλατύνετο ὁ κύκλος τῶν θαυμαστῶν τῆς, ἡ δὲ ἀθυμία τοῦ πτωχοῦ νεανίσκου ηὔξανε καθ' ἑκάστην καὶ ὠχρὸν νέφος ἠπλοῦτο ἐπὶ τῆς νεαρᾶς καὶφιλομειδοὺς αὐτοῦ ὄψεως, ὡς μαύρη σκέπη ἐπὶ ἀνθούσης ῥοδωνιάς. Ἐπὶ πολὺ ἐπειράθη να κρύψῃ τὴν ἀδημονίαν τοῦ, ὡς οἱ Σπαρτιᾶται τὴν σπαράσσουσαν τάς σάρκας τῶν ἀλωπεκᾶ, ἀλλὰ τέλος πάντων ξεχείλισαν τὰδάκρυα ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν τοῦ καὶ τὰπαράπονα ἐκ τῶν χειλέων.
Ἡ Ἰωάννα ἐζήτει κατ' ἀρχὰς να καθησυχάση τὸν σύντροφον τῆς, βεβαιοῦσα ὅτι τὰπερικυκλούντα αὐτὸν ζοφερὰ νέφη ἦσαν ἁπλῶς μαῦραι πεταλούδαι, γεννήματα τοῦ ἐξημμένου ἐγκεφάλου τοῦ. Ἀλλ' ὁ Φρουμέντιος ἦτο δυσμετάπειστος, αἱ δὲ γυναῖκες ταχέως βαρύνονται τὴν μελαγχολίαν. Καὶ αὐταὶ αἱ Ὠκεανίδες, ἂν καὶ ἦσαν θέαι, μίαν καὶ μόνην ἡμέραν παρέμειναν παρηγορούσαι τὸν δεσμώτην Προμηθέα, εἴτα δὲ βαρυνθείσαι τὰ παράπονά του ἐγκατέλιπον αὐτὸν ἐπὶ τοῦ βράχου μετὰ τοῦκατατρώγοντος τὰσπλάγχνα τοῦγυπός. Οὕτω καὶ ἡ ἡμετέρα ἡρωίς, ἀφοῦ παρεχώρει εἰς τὸν ἑταῖρον τῆς σύντομον παρηγορίαν ἣ ταχὺν ἀσπασμόν, ὡς ῥίπτει τὶς δεκάλεπτον εἰς τὴν χεῖρα πτωχοῦ, ἔστρεφεν ἔπειτα εἰς αὐτὸν τὴν ῥάχιν τὴν μὲν νύκτα, ἵνα κοιμηθή, τὴν δὲ ἡμέραν, ἵνα συναναστραφῇ μετὰ τῶν βιβλίων ἣ τῶν αὐλικῶν τῆς, ὧν αἱ ἐπισκέψεις διεδέχοντο ἀλλήλας ἀπὸ πρωίας μέχρι νυκτός. Ὁ Φρουμέντιος ἔμενε συνήθως εἰς γωνίαν τινὰ τοῦ θαλάμου, χωνεύων, ὡς οἱ ἥρωες τοῦ Ὁμήρου, τὴν χολὴν τοῦ, ὅτε δὲ ᾐσθάνετο ἑαυτὸν ἀνίκανον να κρατήσῃ ἐπίπλεον τὰ δάκρυα ἣ τοὺς γρόνθους τοῦ, ἐξώρμα ἐκ τοῦ θαλάμου καὶ ἔτρεχε να μαδήση ὀρνίθιον διὰ τὸ γεῦμα ἣλευκανθεμον28, ἵνα μάθῃ, ἂν τὸν ἠγάπα ἡ Ἰωάννα.
Ἀλλ' ἡ τοιαύτη κατάστασις τῶν πραγμάτων ἀδύνατον ἦτο να διαρκέσῃ αἰωνίως. Ὁ νέος μοναχὸς ἐσκέπτετο ὅτε μὲν να κόψῃ τὴν κεφαλὴν τῆς Ἰωάννας, ὅτε δὲ πᾶσαν μετ' αὐτῆς σχέσιν. Ἡ φιλαρέσκεια καὶ αἱ ἐρωτοτροπίαι τῆς ἡμετέρας ἡρωίδος «ἐλάμβανον καθ' ἑκάστην σπουδαιότερον χαρακτῆρα», κατὰ τὴν φράσιν τῶν ἐφημεριδογράων. Εἰς ἡγούμενος, δύο ἀρχιερεῖς καὶ ὁ ἔπαρχος Ἀττικῆς ἐγνώριζον ἤδη τὸ περιεχόμενον τοῦ ῥάσου τῆς, πολλοὶ ἄλλοι ὑπωπτεύοντο τοῦτο καὶ οἱ λοιποὶ προσέφερον εἰς τὸν ἀδελφὸν «Ἰωάννην» τὸ θυμίαμα πλατωνικῆς λατρείας· ὁ δὲ Φρουμέντιος δεν ἔπαυε μεμψιμοίρων καὶ ὑβρίζων τὴν φιλτάτην τοῦ, ἥτις χάσασα ἐπὶτέλους τὴν ὑπομονὴν ἔδιδεν εἰς αὐτὸν ἀποκρίσεις ξηρὰς ὡς σῦκα τῶν Καλαμῶν.
Ἡ σχέσις τῶν δύο νεανίσκων εἶχε καταντήσει βαθμηδὸν να ὁμοιάζη τάς περικυκλούσας τὸν βασιλικὸν κῆπον μας ἰνδοσυκὰς ἐκείνας, ὧν ὁ καρπὸς διαρκεῖ μίαν ἡμέραν καὶ αἱ ἄκανθαι ὅλον τὸν χρόνον. Καὶ ἐν τούτοις, ὁσάκις σπουδάζων ἀνελογίζετο ὁ Φρουμέντιος να χωρισθῇ τῆς φίλης τοῦ, ᾐσθάνετο τάς τρίχας τοῦ ὀρθουμένας ὑπὸ τῆς φρίκης. Οὔτε μετ' αὐτῆς οὔτε ἄνευ αὐτῆς ἠδύνατο να ζήση· ἀγνοῶν δὲ ὁδυστυχὴς νεανίας ὅτι ἡ καρδία τῆς γυναικὸς εἶναι ἄμμος κινητῇ, ἐπὶ τῆς ὁποίας μόνον σκηνὴ διὰ κατάλυμα μιᾶς νυκτὸς δύναται ν' ἀνεγερθῇ, εἶχεν οἰκοδομήσει ἐκεῖ κατοικίαν, ἐν ἡ ὅλην τοῦ τὴν ζωὴν ἐσκόπευε να διαμείνῃ.
Διωχθεὶς δι' ὕβρεων καὶ λακτισμάτων ἐκ τῆς Ἐδὲμ ἐκείνης, ἀντὶ να ὑποταγὴ ὡς ὁ Ἀδὰμ εἰς τὴν καταδίκην, ἐζήτει παντὶ τρόπῳ να εἰσέλθῃ καὶ πάλιν εἰς τὸν ἀπηγορευμένον ἐκεῖνον περίβολον, οὐ τὴν θύραν ἀπέκλειεν αὐτὼ ἡ ψυχρότης καὶ ἡ κακία τῆς Ἰωάννας, ὡς ὁ ξιφήρης ἄγγελος τήν του Παραδείσου. Ὅτε μὲν κατακλινόμενος παρὰ τῆς φίλης τοῦ τοὺς πόδας ἐπειρᾶτο να συγκινήση αὐτήν, ἐνθυμίζων τὰ τοσαύτα αὐτῶν φιλήματα καὶ τοὺς ὅρκους, ἀλλ' οἱ λόγοι τοῦ ὠλίσθαινον ἐπὶ τῆς ἀναλγησίας τῆς ὡς βροχὴ ἐπὶ τῶν φύλλων, ὅτε δὲ περιτρέχων ὡς πληγωμένη ἔλαφος τὸ δάσος ἐζήτει τινὰ θαυματουργὸν ῥάβδον, ἵνα ἀποσπάση δι' αὐτῆς δάκρυά τινα ἐκ τῶν ξηραθέντων ὀφθαλμῶν τῆς Ἰωάννας, ὡς ὁ Μωϋσῆς ὕδωρ ἐκ τοῦ βράχου τῆς ἐρήμου.
Ἄλλοτε πάλιν οὐδὲν πλέον ἐλπίζων ἐζήτει παντὶ σθένει να ἐκριζώση τὸν ἐρώτᾳ ἐκ τῆς καρδίας τοῦ, ὡς ἀποσπὰ ὁ κηπουρὸς δυσῶδες κρομμύδιον βλαστήσαν ἐν μέσῳ ἡλιοτροπίων· ἀλλὰ τὸ κακὸν φυτὸν εἶχε τάς ῥίζας βαθείας, ὥστε παραιτούμενος μετὰ ματαίους ἀγῶνας τῆς ἐπιχειρήσεως ἔπιπτε κατὰ γῆς περιρρεόμενος ὑπὸ ἱδρῶτος καὶ καταρώμενος ὡς ὁ Ἰὼβ «τὴν ἡμέραν, ἐν ἡ ἐγεννήθη, καὶ τὴν ὥραν, ἡ εἶπον ἰδοὺ ἄρσεν».
Καὶ μὴ νομίσῃς, ἀναγνῶστα, ὅτι Ἐρωτόκριτός τις, σούτσειος ἥρως ἣ ἄλλο τοιοῦτον δίποδον τοῦ ῥωμαντικοὺ θηριοτροφείου εἶχε καταντήσει ὁ καλὸς Φρουμέντιος· ἀπ' ἐναντίας ἦτο φρόνιμον καὶ εὐσεβὲς τέκνον τῆς ἡρωικῆς Γερμανίας, οἵα ἐγέννα ἡ κλασικὴ αὔτη πατρὶς τοῦ ζύθου καὶ τῶν ξυνολαχάνων πρὶν διαφθαρὴ ὑπὸ τῶν στεναγμῶν τοῦ Βερθέρου καὶ τῶν βλασφημιῶν τοῦ Στράους καὶ Ἐγέλου, τὴν δὲ Ἰωάνναν ἠγάπα ἴσως, ὡς ὁ Ἀρίστιππος τὴν Λαΐδα καὶ αἱ γαλαῖ τὸ γάλα. Ἀλλὰ πλὴν αὐτῆς ἄλλην γυναῖκα δεν ἐγνώριζεν οὐδ' ἦτο δυνατὸν να εὔρη εἰς Ἀθήνας· καθότι οἱ ἀπόγονοι τοῦ Σόλωνος δεν ἦσαν ἀκόμη, ὡς σήμερον, πολιτισμένοι, αἱ δὲ μητέρες, οἱ σύζυγοι, οἱ ἀδελφοὶ καὶ τὰ ἄλλα τοιαῦτα ὀχληρὰπλάσματα, ἅτινα περικυκλοῦσι τάς γυναίκας, ὡς αἱ ἄκανθαι τὰ ῥόδα, δεν ἠμφεσβήτουν ἀκόμη τὴν τιμὴν να κρατῶσι τὸ κηρίον εἰς τοὺς ξένους, οὐδὲ ἂν ναύαρχοι ἣ διπλωμάται ἦσαν. Εἰς μόνους τοὺς αὐτοκράτορας τοῦ Βυζαντίου ἔτεινον τὴν χεῖρα αἱ τότε Ἀθηναΐδες, καὶ εἰς τούτους δὲ πάλιν μόνην τὴν δεξιάν.
Ταῦτα πάντα καθίστων δεινὴν τὴν θέσιν καὶ συγχωρητὰς τάς τρέλλας τοῦ δυστυχοῦς Φρουμεντίου, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ἀκμάζουσαν καὶ σφριγώσαν νεότητα ἡ γυνὴ ἦτο σκεῦος ἀναγκαῖον, ὡς τὸ δικανίκιον εἰς τοὺς χωλοὺς καὶ ἡ κόπρος εἰς τοὺς ἀγρούς. Εἰς ἀπεχούσας χώρας τοποθετούσιν οἱ ποιηταὶ καὶ εἰς μυθώδεις ἐποχὰς ὑποθέτουσιν οἱ μυθολόγοι τινὰ παράδοξα καὶ τερατώδη τοῦ φυτικοὺ ἣ ζωικοῦ βασιλείου προϊόντα, μελισταγεῖς λωτούς, ψάλλοντα δένδρα, δράκοντας πτερωτούς, αἰγοπόδας σατύρους, ὕδρας, γίγαντας, σειρῆνας, ἥρωας, μάγους, προφήτας, μάρτυρας, ἁγίους καὶ ἄλλα τοιαῦτα ὄντα, τὰ ὁποῖα οὐδεὶς ἐξ ἢν εἶδε πότε εἰμὴ ἐν εἰκόνι ἣ ἐν ὀνείρῳ· ἀλλὰ καὶ τὸ «ἠθικὸν βασίλειον», ἂν συγχωρῇς, ἀναγνῶστα, τὴν ἔκφρασιν ταύτην, ἔχει τὴν μυθολογίαν τοῦ, ἡρωικὰς ἀφοσιώσεις, εὐσεβεῖς ἐκστάσεις, ὑπερανθρώπους θυσίας, ἀρρήκτους φιλίας καὶ ἄλλα τοιαῦτα τραγικὰ ἣμυθιστορικὰ ἐφόδια.
Μεταξὺ τῶν χιμαιρικὼν τούτων προϊόντων τῶν παρελθόντων χρόνων πρέπει, νομίζω, να κατατάξωμεν καὶ τὸν ἐρώτᾳ, ὅπως ἐννόουν αὐτὸν οἱ ἱππόται τοῦ μεσαιῶνος καὶ τοῦΠλάτωνος οἱπαρεξηγηταί, ἐνῶ κατὰ τὴν ὑγιὰ φιλοσοφίαν δεν εἶναι ἄλλο τι εἰμὴ μόνον «πρόσψαυσις δύο ἐπιδερμίδων»29. Ἂν δὲ ὁ Φρουμέντιος τὰ πάντα ἦτο ἕτοιμος χάριν τῆς Ἰωάννας να θυσιάση, ἂν κυλιόμενος πρὸ τῶν ποδῶν τῆς κατηρᾶτο τὴν ἡμέραν καθ' ἢν ἐγεννήθη, ἔπραττε τοῦτο δι' ὃν λόγον συνεχώρησε καὶ ὁ Ἀδὰμ εἰς τὴν ἄπιστον γυναῖκα τοῦ, διότι… δεν εἶχεν ἄλλην.
Ἀλλὰ καὶ ἡ ἡμετέρα ἡρωίς, καίτοι ὑπὸ ἀφωσιωμένων περικυκλουμένη, πολὺ ἀπεῖχε τοῦ ν' ἀναπαύηται ἐπὶ ῥόδων. Οἱ ὀδυρμοὶ καὶ τὰμυρολόγια τοῦ Φρουμεντίου, εἰ καὶ δεν συνεκίνουν πλέον αὐτήν, ἐτάραττον ὅμως τὰ νεῦρα τῆς καὶ ἔκοπτον πολλάκις τὸν ὕπνον ἣ τὴν ὄρεξιν τῆς, τὸ δὲ χείριστον, ἀπεκάλυπτον εἰς πάντας τὸ μυστικόν. Κατὰ τὸν Ἀθήναιον ὁ ἔρως καὶ ὁ βήχας, ἣ ὁ βήξ, ἂν ἀρχαΐζης, ἀναγνῶστα, εἶναι τὰ μόνα πράγματα, ἅτινα δεν δύνανται να κρυβώσι. Τὸ κατ' ἐμὲ (ἄν μοι συγχωρῆται να ἔχω γνώμην ἐναντίαν τῆς τῶν μεθυσμένων Δειπνοσοφιστών) φρονῶ ἀπ' ἐναντίας ὅτι οὐδὲν ὑπάρχει εὐκρυπτότερον αὐτοῦ, τοῦ ἔρωτος δηλ. καὶ οὐχὶ τοῦ βῆχα, ὁσάκις οὗτος εὐτυχεῖ. Μόνη ἡ ζηλεία, αἱ ἀνησυχίαι, ἡ ἀπελπισία καὶ τὰ τοιαῦτα ἐρωτικὰ ἀρτύματα ἐντυπούνται ὡς δημίου ῥαπίσματα ἐπὶ τοῦ προσώπου, ἡ δὲ χαρὰ καὶ εὐτυχία μετὰ τοσαύτης φειδωλίας ἀπονέμονται ἡμῖν ὑπὸ τῶν θυγατέρων τῆς Εὕας, ὥστε οὐχὶ ὑπὸ ῥάσον καλογήρου, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ θυλάκιον τοῦ στενωτέρου γελεκίου δύνανται εὐκόλως να κρυβώσιν.
Ἀλλὰ πᾶσαι ἀνεξαιρέτως αἱ γυναῖκες ὁμοιάζουσι τοὺς ἀποθηριωθέντας ἐκείνους τῆς παρακμῆς Ῥωμαίους, οἵτινες ἀπῄτουν παρὰ τῶν σφαζομένων ἐν τοῖς ἀμφιθεάτροις θυμάτων να πίπτωσι μετὰχάριτος, τείνοντα εὐθύμως τὸν τράχηλον εἰς τὴν ῥομφαῖαν. Οὕτω καὶ ἡ Ἰωάννα, ἀφοῦ παντοιοτρόπως, διὰ ζηλείας, ψυχρότητος, ἰδιοτροπιῶν καὶ ἄλλων γυναικείων ἐφευρέσεων ἐβασάνιζε τὸν δυστυχῆ Φρουμέντιον, ὠργίζετο ἔπειτα κατ' αὐτοῦ, ἂν κραυγὴ ὀδύνης ἐξέφευγε τῶν χειλέων τοῦ ἐν μέσῳ τῶν παντοίων τούτων βασανιστηρίων ἣ ἂν ἐν τῇ ἀδημονίᾳ τοῦ ἐδείκνυε τοὺς ὀδόντας ἣ τὴν θύραν τοῦκελλίου εἰς τίνα τῶν ἀντεραστῶν τοῦ.
Ἐν τούτοις αἱ σκανδαλώδεις τοῦ ἀσκητηρίου σκηναὶ συνεκίνουν ὅλους τοῦ Δαφνίου τοὺς κουκουλοφόρους κατοίκους, δι' οὖς ἡ Ἰωάννα, τῆς ὁποίας οὐδεὶς πλέον ἠγνόει τὸ φῦλον καὶ τάς τρέλλας, ἦτο τέρας σταλὲν ὑπὸ τῶν Φράγκων, ἵνα καταβροχθίση τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Καὶ ἀληθὲς μὲν εἶναι ὅτι πολλαὶ πρὸ αὐτῆς γυναῖκες, ἡ Ἀγ. Ματρώνα, Πελαγία καὶ Μακρινά, ἐνεδύθησαν ῥάσα καὶ συνέζησαν μετὰ καλογήρων, ἀλλὰ δεν ἔπραξαν τοῦτο, ἵνα τρώγωσι τρυγόνας καὶ κολάζωσιν ἐπισκόπους.
Μεταξὺ τῆς παρωργισμένης ταύτης ἀγέλης ὑπῆρχον μοναχίσκοι τινές, ἀποπειρώμενοι ἐνίοτε να ὑπερασπισθοὺν τὴν ὡραίαν Γερμανίδα, ἀλλ' ἡ φωνὴ αὐτῶν ἀπεπνίγετο ὑπὸ τῆς γενικῆς κατακραυγής. Οἱ δὲ μᾶλλον κατ' αὐτῆς ἐξηγριωμένοι ἦσαν «ἀγγελικοί τινες Μεγαλόσχημοι», δυσώδεις καὶ ῥυπαροὶ ὡς πάντες οἱ προτιθέμενοι ν' ἀρέσωσιν εἰς μόνον τὸν Θεόν, οἵτινες θελήσαντες ἐν εἴδει ἐπεισοδίου ν' ἀρέσωσι καὶ εἰς τὴν Ἰωάνναν, ἐστάλησαν ὑπ' αὐτῆς οἱ μὲν να κουρεύωνται, οἱ δὲ εἰς τὸ λουτρόν· ἤδη δὲ ἐξεδικοῦντο τὴν ἀκατάδεκτον καλογραίαν, ῥίπτοντες κατ' αὐτῆς, ὁσάκις ἐξήρχετο τοῦ κελλίου, ἀναθέματα καὶ κατάρας, ἐνίοτε δὲ καὶ κρομμύδια, ὡς οἱ εὐγενεῖς νεανίσκοι τῶν Ἀθηνῶν εἰς τάς ἀοιδοὺς τοῦ ἰταλικοῦ θεάτρου, ὁσάκις αἱ ἀηδόνες αὖται τῆς Ἰταλίας εὐρίσκουσιν ὀχληροὺς τοὺς στεναγμοὺς τῶν ἢ τάς προσφορὰς τῶν ἀνεπαρκείς.
Οὕτω ἔσωθεν ὑπὸ τοῦ Φρουμεντίου καὶ ἔξωθεν ὑπὸ τῆς κοινῆς γνώμης πολεμουμένη ἡ Ἰωάννα καὶ βλέπουσα τὸν ζῆλον τῶν πιστῶν τῆς ψυχραινομένων καθ' ἑκάστην ὑπὸ τοῦ φόβου τοῦ ἀναθέματος, ἐνῶ ηὔξανεν ἡ αὐθάδεια τῶν ἐχθρῶν, ἤρχισε να σκέπτηται σπουδαίως περὶ ἀποδημίας. Πρὸ ὀκτῶ ἐτῶν εὑρίσκετο εἰς Ἀθήνας καὶ πάντα ἐγνώριζε τὰ ἐκεῖ μνημεῖα, τὰ χειρόγραφα καὶ τοὺς κατοίκους, ὥστε ἡ πόλις τῆς Ἀθηνᾶς ἐφαίνετο ἤδη αὐτὴ ἀνούσιος ὡς τὰφιλήματα τοῦΦρουμεντίου. Πλὴν δὲ τούτου ἐφλέγετο καὶ ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας να ἐπιδείξῃ ἐπὶ εὐρυτέρας σκηνῆς τάς γνώσεις, τὸ κάλλος καὶ τὸ πνεῦμα τῆς, ἐγγίζουσα ἤδη εἰς τὸν τριακοστὸν τῆς ἡλικίας ἔτος, ὅτε αἱ γυναῖκες μὴ ἀρκούμεναι εἰς τὰ ἰδιάζοντα αὐταῖς ἐλαττώματα συνηθίζουσι να στολίζωνται καὶ διὰ τῶν ἡμετέρων, προσλαμβάνουσαι τὴν φιλοδοξίαν, σχολαστικότητα, οἰνοφλυγίαν, καὶ εἰ τὶς ἅλλῃ «ἀρσενική» κακία, δυναμένη να καταστήσῃ τὴν καρδίαν τῶν πρότυπον γυναικείας τελειότητος, ὡς κατέστη σήμερον καὶ ἡ Ἑλλὰς διὰ τῶν πολιτκῶν ἀνδρῶν τῆς πρότυπον βασιλείου ἐν τῇ Ἀνατολῇ.
Ἡ Ἰωάννα δεν ὠμοίαζε τάς ποιμενίδας ἐκείνας τοῦ Ὀβιδίου, αἵτινες ηὐχαριστοῦντο ἂν μόνος ὁ Ἄθως ἠκροᾶτο τὸ ᾆσμα τῶν ἢ ὁ ῥύαξ ἀντανάκλα τὸ ἀνθοστεφὲς πρόσωπον τῶν, ἀλλ' ἀπ' ἐναντίας ἐδάκρυε πολλάκις ἐπὶ τῶν βιβλίων, σκεπτομένη ὅτι ἄγνωστος καὶ ἀνύμνητος ἤθελε μείνει ἡ σοφία τῆς εἰς τὴν γωνίαν ἐκείνην τῆς Ἀττικῆς, ὡς κλαίουσι καὶ αἱ νέαι καλογραίαι, ὁσάκις γυμνούμεναι τὸ ἑσπέρας ἀναλογίζονται ὅτι τὰ λευκὰ τῶν καὶ εὔσαρκα μέλῃ μόνος ὁ ἀυλὸς αὐτῶν καὶ ἀόρατος νυμφίος βλέπει.
Εἰς τοιαύτην εὑρίσκετο διάθεσιν, ὅτε ἑσπέραν τινὰ πλανωμένη παρὰ τὴν κοίλην ὄχθην τοῦ Πειραιῶς, ὅπου εἶχεν ὑπάγει ν' ἀποχαιρετήση τὸν φίλον τῆς Νικήταν ἐπιστρέφοντα εἰς Κωνσταντινούπολιν, εἶδεν εἰσερχόμενον εἰς τὸν λιμένα ξένον πλοῖον, τοῦ ὁποίου τὰ λευκὰ πανία τῇ ἐφάνησαν πτερὰ ἀγγέλου, ἐρχομένου να λυτρώση αὐτὴν ἐκ τῆς γῆς ἐκείνης τῆς ἐξορίας. Τὸ πλοῖον ἦτο ἰταλικόν, ἀνῆκον εἰς τὸν ἐπίσκοπον Γενούης Γουλιέλμον τὸν Ἐλάχιστον καὶ ἐλθὸν εἰς Ἀνατολήν, ἵνα προμηθευθὴ λιβάνιον διὰ τὸν Ὕψιστον καὶ στολὰς διὰ τοὺς ὑπηρέτας τοῦ. Ἡ Ἰωάννα προσφωνήσασα τοὺς ἀποβάντας ναύτας λατινιστί, ἔμαθεν ὅτι ἔμελλον να ἀναχωρήσωσι τὴν ἐπιοῦσαν τὸ πρωὶ εἰς Ῥώμην, ἦσαν δὲ πρόθυμοι να συμπαραλάβωσιν αὐτήν, ἵνα ἀντικαταστήσῃ τὸν συμπλέοντα μετ' αὐτῶν ἱερέα, ἁρπαγέντα ὑπὸ τῶν κυμάτων, ἐνῶ ἱστάμενος παρὰ τὴν πρῷραν ἐζήτει κατὰ τὴν συνήθειαν τῶν καθολικῶν να κατευνάση τὴν τρικυμίαν, ῥίπτων εἰς τὴν θάλασσαν ἱερὰς μερίδας, αἵτινες ἐχρησίμευον πρὸς μετάληψιν εἰς τοὺς δελφῖνας.
Συμφωνήσασα περὶ πάντων ἐπέστρεψεν ἡ Ἰωάννα πρὸς τὸν Φρουμέντιον, περιμένοντα αὐτὴν εἰς τὸπλησίον τοῦ ὅρμου τῆς Μουνυχίας σπήλαιον, ὅπου εἶχε στρώσει δεῖπνον καὶ κοίτην. Ὁ καιρὸς ἦτο ὑγρός, ὁ ἄνεμος δριμὺς καὶ ἡ θάλασσα ἐστέναζε πενθίμως ὑποκάτω τοῦ σπηλαίου. Ὁ νέος βενεδεκτίνος ἔσπευσε ν' ἀνάψη πυράν, παρὰ τὴν ὁποίαν ἐκάθισεν ἡ Ἰωάννα, ἵνα ξηράνῃ τὰ ἐνδύματα τῆς ὑγραθέντα ὑπὸ τῶν κυμάτων. Ἡ καρδία αὐτῆς, καίτοι πρὸ πολλοῦ ἐκτραχυνθεῖσα ὑπὸ τῆς σχολαστικότητος καὶ φιλαρεσκείας, κατείχετο ὑπὸ εἴδους τινὸς ἀνησυχίας, ἐνῶ ἐσυλλογίζετο ὅτι ἔμελλε μετ' ὀλίγον να ἀπομακρυνθὴ ἀνεπιστρεπτὶ τοῦσυντρόφου ἐκείνου, ἀπὸ τοῦ ὁποίου εἰς διάστημα δεκαπέντε ἐτῶν οὐδὲ στιγμὴν ἀπεχωρίσθη.
Ἐπὶ τίνας στιγμὰς ἐσκέφθη να συμπαραλάβη αὐτὸν εἰς τάς νέας περιπλανήσεις τῆς· ἀλλ' ἡ ἰδιότροπος ζηλεία τοῦ πτωχοῦ καλογήρου, τρέφοντος τὴν ἐσκωριασμένην ἰδέαν ὅτι αἱ γυναῖκες πρέπει να ἔχωσιν ἕνα μόνον ἐραστήν, ὡς οἱ ὄνοι ἐν μόνον σάγμα καὶ οἱ λαοὶ ἕνα βασιλέα, καθιστᾲ αὐτὸν σκεῦος ὀχληρὸν καὶ δυσμετακόμιστον. Ἀλλ' οὐδὲ να τὸν ἀποχαιρετήση ἐτόλμα ἡ Ἰωάννα, φοβουμένη εἰς τὸν ἔρημον ἐκεῖνον τόπον τὰ δάκρυα ἣ καὶ τοὺς γρόνθους τοῦ. Εὐσπλαγχνικώτερον λοιπὸν καὶ ἐνταυτὼ φρονιμώτερον ἐνόμισε ν' ἀποκοιμίση αὐτὸν εἰς τάς ἀγκάλας τῆς, πρὶν τὸν ἐγκαταλείψῃ, ὡς προσέφερον καὶ οἱ δήμιοι τῆς Ἰουδαίας εἰς τοὺς καταδίκους μεθυστικὸν ποτόν, πρὶν τοὺς σταυρώσωσι.
Λαβοῦσα λοιπὸν τὴν κεφαλὴν τοῦΦρουμεντίοιυ ἐπὶ τῶν γονάτων τῆς ἤρξατο να θωπεύη τὴν κόμην τοῦ διὰ τῶν δακτύλων καὶ τὸ μέτωπον διὰ τῶν χειλέων τῆς, ὁ δὲ ἀμνησίκακος ἐκεῖνος νεανίας, ὁ τοσούτον ὑβρισθείς, ἀπατηθεὶς καὶ καταπατηθείς, ἐν ἀκαρεῖ ἐλησμόνει καὶ ἀπιστίας καὶ ὕβρεις καὶ βασάνους. Ἡ μόνη πρόσψαυσις τῶν δακτύλων τῆς Ἰωάννας ἔκλειε πάσας αὐτοῦ τάς πληγάς, ὡς ἐθεράπευον πρὸ τοῦσυντάγματος καὶ οἱ Γάλλοι βασιλεῖς τὰ ἕλκη τῶν ὑπηκόων τῶν δι' ἁπλῆς ἐπιθέσεως τῶν χειρῶν. Ὁ Φρουμέντιος κατεχόμενος ὑπὸ ἀδιηγήτου ἡδονῆς, δεν ἤξευρε τίνα τῶν ἁγίων διὰ τὴν αἰφνίδιον ἐκείνην μεταβολὴν να εὐχαριστήση, διότι πάντας ἐν τῇ ἀπελπισία τοῦ τοὺς εἶχεν ἐπικαλεσθή, ἀύπνος δὲ ὢν πρὸ πολλοῦ ἀπεκοιμήθη τέλος ἐπὶ τοῦγλυκυτάτου ἐκείνου προσκεφαλαίου, εἰς ὅλους ὑποσχόμενος τροπάρια καὶ κηρία.
Ὅτε τὴν ἐπιοῦσαν, πρὶν ἔτι ἐξημερώση, ἤνοιξε τάς ἀγκάλας, ἵνα τὴν φίλην τοῦπεριπτυχθή, ἀντ' αὐτῆς ἐνηγκαλίσθη μόνον τὰ ἄχυρα τῆς στρωμνῆς τοῦ. Ἀναπηδήσας μετὰ τρόμου ἐξέτεινε τοὺς βραχίονας καὶ ἐψηλάφησε τὰ σκότη, ὡς ὁτυφλωθεὶς Πολύφημος ζητῶν τὸν Ὀδυσσέα. Ἡ αὐγὴ ἐπάλαιεν ἀκόμη κατὰ τοῦσκότους, ὅτε γυμνοκέφαλος, ἀνυπόδητος καὶ ἀπηλπισμένος ἐξῆλθε τοῦ σπηλαίου ὁ δυστυχὴς νεανίας· ἀλλ' οὐδαμοῦ τῆς Ἰωάννας ἴχνος. Ἀφοῦ δὶς καὶ τρις περιέδραμεν εἰς μάτην τὸν λόφον, ὥρμησε πρὸς τὴν παραλίαν,ὡς κάπρος πήδων ἀπὸ βράχου εἰς βράχον τὴν κορυφὴν καὶκράζων «Ἰωάννα!» μεγάλη τῇ φωνῇ.
Οἱ κοῖλοι βράχοι ἐπανελάμβανον τὴν κραυγὴν ἐκείνην καὶ ὁσάκις ὁ Φρουμέντιος, τοσάκις κακείνοι ἔκραζον τὴν φυγάδα, ὡσεὶ λυπούμενοι τὸν δυστυχῆ· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ ἥλιος ἀνέτειλε κατ' ἐκείνην τὴν στιγμήν, ἵνα βοηθήσῃ αὐτὸν εἰς τάς ἐναγωνίους ἐρεύνας τοῦ. Ἀλλ' ἡπαραλία ἦτο ἔρημος, ἐπὶ δὲ τῆς θαλάσσης ἐφαίνετο λέμβος, σχίζουσα τὰ κύματα τῆς Μουνυχίας καὶ παρὰ τὴν πρύμνην αὐτῆς ἵστατο ἡ Ἰωάννα εἰς τὸ ῥάσον τῆς περιεσφιγμένη. Ἡ δραπέτις εἶδεν ἴσως ἐπὶ τῆς ἀκτῆς τὸν ἀνατείνοντα πρὸς αὐτὴν τοὺς βραχίονας καὶ εἴτα εἰς τὴν θάλασσαν βυθιζόμενον νεανίαν, ἀλλ' ἀποστρέψασα τὸ πρόσωπον παρώτρυνεν εἰς ταχύτερον δρόμον τοὺς κωπηλάτας.
Μετ' οὐ πολὺ ἡλέμβος ἀνεσύρετο παρὰ τάς πλευρὰς τοῦ πλοίου, ὅπερ ἤνοιγεν εἰς τοὺς ἀνέμους τὰ ἱστία, ὁ δὲ Φρουμέντιος μετὰ ματαίαν καταδίωξιν, ἐξαντλήσας τάς ἐλπίδας καὶ τάς δυνάμεις τοῦ, ἔκειτο ἄπνουν ναυάγιον ἐπὶ τῆς προκυμαίας. Ὅτε συνῆλθεν εἰς ἑαυτόν, ἀπώθησεν ὡς κακὸν ὄνειρον τὴν ζωήν. Ἀλλ' αἱ ὧραι παρήρχοντο, ὁ ἥλιος ἐξήραινε τὰ ἐνδύματά του καὶ δεν ἔπαυε τὸ ὄναρ. Πρὸς στιγμὴν ἐσκέφθη να πνίξῃ αὐτὸ εἰς τὴν θάλασσαν, ὡς ὁ Σολομὼν τάς λύπας τοῦ εἰς τὸν οἶνον, ἀλλὰ τὸ ὕδωρ ἦτο ῥηχὸν καὶ πλὴν τούτου ἐφοβεῖτο τὴν Κόλασιν, ἔνθα ἐπὶ πολὺ ἀκόμη ἔπρεπε να περιμένῃ τὴν Ἰωάνναν. Ἀνύψωσεν εἴτα πρὸς οὐρανὸν μεμψίμοιρον βλέμμα, ἀλλ' οὐδεμία ἐκ τῶν ἐκεῖ ἁγίων κατέβη να προσφέρῃ εἰς αὐτὸν τὰ χείλη τῆς πρὸς παρηγορίαν, ὡς ὁ Βάκχος εἰς τὴν Ἀριάδνην· ἔπειτα ὁ Φρουμέντιος δεν ἦτο γυνή, καὶ τὶς οἶδεν ἄν, εἰς ἢν εὑρίσκετο διάθεσιν, δεν ἤθελεν ἀγροίκως ἀπωθήσει καὶ αὐτὴν τὴν Ἀγ. Θαϊδα ἣ τὴν ξανθὴν Μαγδαληνήν;
Ὅτε ἐνύκτωσεν, ἐπέστρεψε καὶ πάλιν εἰς τὸ σπήλαιον. Ὁποίαν νύκταν ἐπέρασεν ἐκεῖ πρὸ τῆς κλίνης ἐκείνης, ἐν ἡ τὰ κάλλη τῆς Ἰωάννας ἐφαίνοντο ἀκόμη ἐν σχήματι λάκκου ἐντυπωμένα; Ἂν ἔχασές ποτε ἐρωμένην ἣ ὁλόκληρον περιουσίαν εἰς χαρτοπαίγνια, μαντεύεις, ἀναγνῶστα· πόσον δὲ τὰ δάκρυά σου πικρά, ἂν ἔπιες ὡς χωνευτικὸν ἄψινθον μετὰ τὸ γεῦμα. Δεκαπέντε ἡμέρας ἔμεινεν ἐκεῖ ἐρωτῶν «ἵνα τὶδέδοται τοῖς ἐν πικρίᾳ φῶς καὶ ζωὴ ταῖς ἐν ὀδύνῃ ψυχαῖς».30 Ἀλλὰ τέλος εὐσπλαγχνισθεὶς αὐτὸν ἔδραμεν εἰς βοήθειάν του ὁ ἐν οὐρανῷ ἅγιος προστάτης τοῦ Βονιφάτιος.
Ἐνῶ ἑσπέραν τινὰ ἐξαντλήσας τὰ μυρολόγιά του ἐκοιμάτο ὁ Φρουμέντιος ἐπὶ τῆς ἄμμου τῆς παραλίας, καταβὰς ἐξ οὐρανῶν ὁ ἀπόστολος ἐκεῖνος τῶν Σαξώνων ἤνοιξε διὰ μαχαίρας τὰ στήθη τοῦ κοιμωμένου, εἰσήγαγε τοὺς ἱεροὺς δακτύλους τοῦ εἰς τὴν ὀπὴν καὶ ἐξαγαγὼν τὴν καρδίαν ἐβύθισεν αὐτὴν εἰς λάκκον πλήρη ὕδατος, ὅπερ ἡγίασε προηγουμένως. Ἡ φλέγουσα ἐκείνη καρδία ἔφριξεν εἰς τὸ ὕδωρ ὡς σμαρὶς ἐντὸς τοῦ τηγανίου, ἀφοῦ δὲ ἐκρύωσεν, ἔθεσε πάλιν αὐτὴν ὁ ἅγιος εἰς τὸν τόπον τῆς καὶκλείσας τὴν πληγὴν ἐπέστρεψεν εἰς τὸν ἰδικὸν τοῦ.
Ἔτυχέ ποτε, ἀναγνῶστά μου, ν' ἀποκοιμηθὴς μὲ ἀνυπόφορον βῆχα, κοιμώμενος να ἰδρώσης καὶ ἐξυπνήσας να εὑρεθῇς ἰατρευμένος; Ἀγνοῶν ὅτι εἶσαι καλὰ ἀνοίγεις μηχανικὼς τὸ στόμα, ἵνα πληρώσῃς εἰς τὸν ἐπικατάρατον βῆχα τὸν συνήθη φόρον. Ἀλλὰ πόσην αἰσθάνεσαι χαράν, μὴ εὑρίσκων εἰς τὸν λάρυγγα τὸ ὀχληρὸν θηρίον! Οὕτω ἅμα ἤνοιξε καὶ ὁ Φρουμέντιος τοὺς ὀφθαλμούς, ἡτοιμάσθη να προσφέρῃ εἰς τὴν ἀχάριστον Ἰωάνναν τὴν συνήθη δακρύων σπονδήν, ἀλλὰ παρὰ πᾶσαν προδοκίαν οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ εὑρέθησαν ξηροὶ καὶ να προγευματίση μᾶλλον ἣ να κλαύση ᾐσθάνετο ὄρεξιν μετὰ πολυήμερον νηστείαν ὁ καλὸς βενεδεκτίνος.
Νέα ποιμενὶς διέβη μετ' ὀλίγον πρὸ αὐτοῦ, ἔχουσα στάμνον γάλακτος ἐπὶ τῆς κεφαλῆς καὶ κομβολόγιον κολλυρίων εἰς τὴν χεῖρα. Ταύτην κράξας ἐπρογεύθη εὐθύμως· ὅτε δὲ ἡ Ἁμαρυλλὶς ἐκείνη, λαβοῦσα χάλκινον νόμισμα καὶ ἀσπασθεῖσα τὴν χεῖρα τοῦ καλογήρου ἀπεμακρύνθη, ἐνοῦσα τὸ εὔθυμον ᾆσμα τῆς εἰς τὴν φωνὴν τῶν κορυδαλών, ἐνῶ ὁ ἄνεμος τῆς πρωίας ἔπαιζε μὲ τῆς ἐσθῆτος τῆς τάς πτυχάς, ἀνυψὼν αὐτὰς μέχρι μέσης κνήμης, θεωρῶν αὐτὴν ὁ Φρουμέντιος τότε κατὰ πρῶτον ἠσθάνθη ὅτι πλὴν τῆς Ἰωάννας ὑπῆρχον καὶ ἄλλαι εἰς τὸν κόσμον γυναῖκες. Ἡ θεραπεία αὐτοῦ ἠδύνατο ἤδη να θεωρηθὴ ὡς ῥιζική.
Οὕτω διὰ τοῦ θαύματος τοῦ ἁγίου γυμνωθεὶς τοῦ ἀνοήτου πάθους τοῦ καὶ ἄχρηστος ἤδη ὧν ἡμῖν ὡς ἥρως μυθιστορήματος, καθίστατο ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης χρησιμώτατον τῆς κοινωνας μέλος, «λίαν κατάλληλος», ἂν ἔζη σήμερον, να «ἐξασκήση» οἰονδήποτε ἔντιμον ἐπάγγελμα, να γίνη γραμματοκομιστής, κατάσκοπος, βουλευτής, προικοθήρας ἣ θεσιδιώκτης, να κρατῇ τὰ κατάστιχα Χίου ἐμπόρου ἣ τοὺς πόδας ἀγχονιζομένου καταδίκου. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὰ Κύριε ἐλέησον ἦσαν ἡ καλλιτέρα τέχνη, καὶ καλῶς ποιῶν ἔμεινε καλόγηρος ὡς πρότερον, ὁ Φρουμέντιος. Τὴν δὲ Ἰωάνναν πρὶν εἰς τὴν Ῥώμην κυνηγήσω θέλω ἀναπαυθὴ ὀλίγον. Οἱ μεγάλοι ποιηταί, ὁ Ὅμηρος καὶ ὁκύριος Π. Σοῦτσος, γράφουσι κοιμώμενοι ὡραίους στίχους, ἀλλ' ἐγὼ σπογγίζω πάντοτε τὸν κάλαμόν μου, πρὶν θέσω ἐπὶ τῆς κεφαλῆς τὸν νυκτικόν μου πῖλον. Εἰς μόνους τοὺς ἐξόχους ἄνδρας συγχωροῦνται αἱ ὑπναλέαι φράσεις, ἡμεῖς δὲ οἱ ταπεινοὶ γραφίσκοι πρέπει να ἤμεθα πάντοτε ἔξυπνοι ὡς αἱ χῆνες τοῦ Καπιτωλίου, αἵτινες ἐξύπνησαν τοὺς Ῥωμαίους.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
 
1. Οἱ ἱστορικοὶ ἀποκαλοῦσιν αὐτὸν ὅτε μὲν Louis le Pieux, ὅτε δὲ Louis le Debonnaire.
Μετά τον θάνατον του Μεγάλου Καρόλου ούτε ταχυδρομικοί σταθμοί ούτε χωροφύλακες ή αστυνομία υπήρχε πλέον εν Γερμανία· οι δε σαξωνικοί ίπποι ήσαν, ως και, τοσούτω παχείς και βραδυκίνητοι, ώστε ολίγον εφοβούντο οι ημέτεροι δραπέται την καταδίωξιν. Άλλως δε το υποζύγιον αυτών ήτο εκ των παρασημοφόρων εκείνων ζώων, των καταγομένων από του μακαρίου όνου, ον ανέβη ο Ιησούς, ότε εισήλθεν εις Ιεροσόλυμα, και επί της ράχεως του οποίου έμεινεν εγκεχαραγμένον κατά τον μεγάλον Αλβέρτον, το σημείον του Σταυρού, ως η εικών του θείου προσώπου επί του πέπλου της Βερονίκης. Οι τοιούτοι όνοι, διακρινόμενοι διά μαύρης σειράς διατεμομένης σταυροειδώς κατά μέσον της ράχεως, εκαλούντο σταυροφόροι και ηδύναντο, χρείας τυχούσης, και προς αυτούς τους ίππους και τους κύνας να διαγωνισθώσι κατά την ταχύτητα, εχρησίμευον κατά τον μεσαιώνα εις μόνους τους ηγουμένους και ιεράρχας. Η γενεά αυτών εξέλιπε βαθμηδόν εν Ευρώπη, αλλά διατηρείται ακόμη αμιγής και ακμαία εις Αίγυπτον και Παλαιστίνην, όπου, αν υπάγης, αναγνώστα, θέλεις ιδεί αυτούς φέροντας χρυσοκεντήτους χαλινούς και τρώγοντας βραστούς κυάμους εντός πορφυρών αγγείων.
Επί τοιούτου υποζυγίου έτρεχον ασφαλώς οι δραπέται, ως ο Ερυθρός Πειρατής επί του υποπτέρου πλοίου του, στρέφοντες εις τον νουν μύρια περί του μέλλοντος βίου σχέδια. Ο ήλιος, ανατείλας μετ’ ολίγον θερμός και ανέφελος όπισθεν των κορυφών του Βιβραστείνου, ωρίμασε τας εν τη κεφαλή αυτών αναφυείσας ιδέας. Απεφάσισαν λοιπόν να περιέλθωσιν επί του όνου των την οικουμένην, ζητούντες φιλοξενίαν παρά τοις ισχυροίς, τείνοντες τας χείρας εις τα χείλη των πιστών και αφίνοντες εις άλλους την φροντίδα να χριστιανίσωσι τους απίστους. Ήρξαντο δε των περιπλανήσεων διευθυνόμενοι εις Μογουντίαν, ίνα παρευρεθώσιν εις την τελετήν της συμφιλιώσεως του αυτοκράτορος Λουδοβίκου μετά των υιών του.
 
2. Οἱ βασιλεῖς τῆς Σαρδηνίας ἐλάμβανον, ὡς γνωστόν, τὸν τίτλον βασιλέως τῆς Κύπρου καὶ τῶν Ἱεροσολύμων.
Αλλ’ ότε μετά τριήμερον πορείαν έφθασαν εις την πόλιν ταύτην, πένθιμοι ψαλμωδίαι και κώδωνες οχληροί αντήχουν πανταχόθεν αντί ευθύμων ασμάτων· αντί δε της κνίσσης οπτών κρεάτων νεκρώσιμοι λιβάνου αναθυμιάσεις εμόλυνον την ατμοσφαίραν. Ο δυστυχής Λουδοβίκος ο Ευσεβής ή ο Ευήθης (τα δύο ταύτα επίθετα απεδίδοντο αυτώ αδιαφόρως ως συνώνυμα1) είχε παραδώσει την προτεραίαν εις τον Πλάστην την άχολον ψυχήν του, «Συγχωρώ, λέγων, τους υιούς μου, ως συγχωρεί και ο κατάδικος τους δημίους»· το δε σώμα αυτού εσύρετο εις την τελευταίαν κατοικίαν υπό τεσσάρων μαύρων ίππων, οίτινες νήστεις όντες από της προτεραίας εβάδιζον μελαγχολικώς, ως οι του Ιππολύτου, μεταξύ διπλής σειράς λαμπαδηφόρων ιερέων, ανυμνούντων τας αρετάς του μακαρίτου· καθότι ο Λουδοβίκος είχε κληροδοτήσει τη Εκκλησία την Σαρδηνίαν, την Κύρνον και Σικελίαν, αίτινες όμως κατεχόμεναι υπό των Σαρακηνών και Ελλήνων ανήκον αυτώ, όσω σήμερον η Κύπρος και τα Ιεροσόλυμα εις τον βασιλέα της Ιταλίας.2 Αλλ’ οπωσδήποτε η καλή αυτού προαίρεσις ήτο αξία επαίνων, θυμιάματος και λιτανειών.
Οι ημέτεροι μοναχοί καταβιβάσαντες το κουκούλιον επί του προσώπου συνεβάδισαν μετά του μακαρίτου την οδόν εκείνην, ήτις κατά Βίωνα είναι πασών η ομαλωτέρα (διότι και διά κλειστών οφθαλμών ευρίσκομεν αυτήν) είτα δε απεμακρύνθησαν εν σιωπή από των τειχών της πενθηφορούσης Μογουντίας.
Μετά τον θάνατον του ευσεβούς Λουδοβίκου ο αήρ της Γερμανίας δεν ήτο πλέον ως πρότερον υγιεινός διά τους πνεύμονας των ρασοφόρων, ων πολλοί ήρχισαν να μεταναστεύωσιν, ως καταλείπουσι και και οι ποδαλγοί Άγγλοι την Νίκαιαν μετά την προσάρτησιν αυτής εις την Γαλλίαν, λέγοντες ότι ιταλικόν και ουχί γαλατικόν αέρα διετάχθησαν ν’ αναπνέωσιν υπό του ιατρού.
Οι υιοί του Καρόλου διεφιλονείκουν διά των όπλων την πατρικήν κληρονομίαν, ο δε πρεσβύτερος αυτών Λοθάριος, θέλων να προσελκύση τους Σάξωνας, μετεχειρίσθη ως οι παρ’ ημίν υπουργοί μέσα διαφθοράς, επιτρέπων εις αυτούς ν’ ανεγείρωσι και πάλιν προγονικά είδωλα, προσφέροντες ενίοτε ως ιλαστικήν θυσίαν προς των πατρώων βωμών αδιάκριτόν τινα ιεροκήρυκα ή παχύν Βενεδεκτίνον. Κακόγλωσσσοι δέ τινες χρονογράφοι προσθέτουσι μάλιστα ότι ο αθεόφοβος Λοθάριος κατεσκεύαζεν εντός των ανακτόρων είδωλα του Ιρμινσούλ και Τουΐτονος, άτινα έπεμπεν ως διαλλακτικά δώρα εις τους Σάξωνας και Θουριγγίους, ως στέλλουσι και σήμερον οι βιομήχανοι Άγγλοι εις τας αποικίας των αγάλματα ινδικών ή αυστραλιακών ειδώλων, γλυφέντα εν τοις εργοστασίοις του Λονδίνου υπό ευσεβών Πουριτανών και Κουακέρων, φορτόνοντες επί του αυτού πλοίου ως αντιφάρμακον και δέματά τινα ιερών Γραφών της Βιβλικής Eταιρείας· ώστε τα τε είδωλα και τα Ευαγγέλια ευπλοούσιν εν ειρήνη υπό την σκέπην της αγγλικής σημαίας.
Αι διενέξεις των κληρονόμων του Λουδοβίκου κατέστησαν μετ’ ου πολύ τόπον δυσοίκητον την Γερμανίαν. Ο δυστυχής των εραστών όνος προσέκοπτεν ανά παν βήμα κατά πτωμάτων ή ωλίσθαινεν εις αιματώδη έλη· σπανίως δε ευρίσκων κριθήν, χλόην ή φύλλα κατήντησε ν’ αλέθη ακάνθας και βάτους υπό τους νηστικούς του οδόντας. Εν τούτοις ο χειμών επήρχετο, χειμών σαξωνικός, τοσούτω απότομος και δριμύς, ώστε και αυτοί οι κόρακες απέθνησκον της πείνης, μη δυνάμενοι να σχίσωσι τας σάρκας των πτωμάτων, απολιθωθέντων υπό του ψύχους.
Οι δυστυχείς δραπέται επλανώντο ως άστεγα στρουθία επί της χιόνος, καταρώμενοι τον ηκρωτηριασμένον εκείνον σάτυρον, όστις ηνάγκασεν αυτούς να εγκαταλείψωσι την θερμήν αυτών και εύοσμον φωλεάν. Ο φόβος των εχθρών και η δριμύτης του χειμώνος είχον ψυχράνει την φιλοξενίαν των Σαξώνων, ώστε μάτην ως επί το πολύ έκρουον οι δύο μοναχοί τας θύρας των καλυβών και κοινοβίων. Άλλοτε μεν ουδ’ απάντησις εδίδετο αυτοίς, άλλοτε δε προέκυπτεν εκ μικράς θυρίδος σαξωνική τις κεφαλή ερυθρά υπό του ψύχους ή κάτωχρος υπό του τρόμου, παρακινούσα τους ικέτας εις εξακολούθησιν του δρόμου των, σπανίως δε χειρ τις ευσπλαγχνικωτέρα της κεφαλής έρριπτεν αυτοίς ως εφόδιον τεμάχιον μέλανος άρτου ή ξηρού ιχθύος. Ούτω επλανώντο επί δύο ολοκλήρους μήνας, παρακολουθούντες ως οι κόρακες τα ίχνη των στρατευμάτων, ίνα θερμανθώσιν εις την φλόγαν ημισβέστου πυράς ή γλείψωσι τα κόκκαλα εγκαταλειφθείσης τραπέζης. Ήλθε δε ημέρα, καθ’ ην ατενίζοντες μετά φθόνου τους θώας σπαράσσοντας τα πτώματα στρατιωτών τινων του Λοθαρίου, ενώ η πείνα εσπάρασσε κακείνων τα σπλάγχνα, ως ο γυψ τα του Προμηθέως, εδικαίωσαν σχεδόν την γνώμην του σοφού Χρυσίππου, όστις μεταξύ των άλλων εδίδασκε τους μαθητάς ότι ήτο θεμιτή και η νεκροφαγία.
 
3. Παρὰ τοῖς Δυτικοῖς, πλὴν τῶν εἰκόνων, ὑπάρχουσιν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις καὶ ἀγάλματα τῆς Παναγίας, ἐνδεδυμένης μεταξίνους ἐσθῆτας καὶ δι' ἐνωτίων καὶ περιδεραίων κεκοσμημένης.
Η Ιωάννα υπετάσσετο αγογγύστως εις τας τοσαύτας ταλαιπωρίας, υπομένουσα την πείναν και το ψύχος, ως η κάμηλος της ερήμου την θερμότητα και την δίψαν. Ούτε στεναγμός ούτε παράπονον εξήρχετο ποτέ των ωχρών χειλέων της, δι’ ων εσφόγγιζεν ενίοτε τα δάκρυα του συντρόφου, λαβόντος πολλάκις αφορμήν να ευλογήση την στιγμήν, καθ’ ην ηλίευσεν εις το ρεύμα της ζωής του τον ξανθόν εκείνον μαργαρίτην. Ο χαρακτήρ των γυναικών προς μόνον τον χαλκόν εκείνον της Κορίνθου δύναται να παραβληθή, όστις συνέκειτο εκ μυρίων ετερογενών στοιχείων, εν οις όμως υπήρχε και άδολος χρυσός.
Ούτω νηστεύοντες, δακρύοντες, παρηγορούμενοι, φυσώντες εις τα δάκτυλά των και διευθυνόμενοι πάντοτε προς νότον, ως αι χελιδόνες και αι φθισικαί Αγγλίδες, υπερέβησαν τας χιονοσκεπείς ερήμους των Βαυαρών, διέπλευσαν την λίμνην της Κωνσταντίας και εύρον τέλος φιλοξενίαν εις την μονήν του Αγ. Γάλλου, ης οι καλοί μοναχοί προσέφερον αυτοίς άσυλον κατά των λύκων και των στρατιωτών του Λοθαρίου.
4. Παροιμ. Κεφ. ΙΑ/ ἐδ. 22.
Οι δύο ερασταί ητοιμάζοντο ήδη να στήσωσι τους πενάτας των υπό την ιεράν εκείνην και απόρθητον στέγην, ότε περίεργός τις καλόγηρος, θεωρών μετά προσοχής την Ιωάνναν, παρετήρησεν ότι τα ώτα αυτής ήσαν υπότρητα, εκ δε της παρατηρήσεως ταύτης ταραχθείς συνέλαβεν αμέσως παραδόξους υπονοίας και επιθυμίας. Ήρκει η άκρα θήλεος ωτίου να ταράξη την ησυχίαν των τότε μοναχών, ως και σήμερον μόνη η οσμή γυναικείας επιστολής αρκεί να αναστατώση όλους τους κατοίκους του Αγ. Όρους. Η δε Ιωάννα φοβουμένη τας περαιτέρω ανακαλύψεις και απαιτήσεις του Οσίου Πατρός κατέπεισε τον Φρουμέντιον ν’ αφήσωσιν αυθημερόν την μάνδραν των περιέργων εκείνων Ελβετών.
Από του Αγ. Γάλλου μετέβησαν εις Τίγυρον την αρχαιοτάτην εν Ελβετία πόλιν, ονομαστήν διά την δύναμιν των κατοίκων και του ρακίου της, εκείθεν δε εις Λυκέρναν, όπου εισήλθον διά νυκτός, ίνα θαυμάσωσι το τεράστιον φανάριον, το οποίον κατά τους χρονογράφους τοσαύτην επέχεε λάμψιν, ώστε καθίστα αοράτους τους αστέρας και ορατούς τους λάκκους, εις ους έπιπτον πρότερον, ως ο Μιλήσιος φιλόσοφος, οι πλείστοι των οδοιπόρων.
5. Ἴδε Σατωβριάνδου, Analys. histor.
Από Λυκέρνης διευθύνθησαν εις Αυεντικόν, την πρωτεύουσαν των πάλαι Ελουητίων, ένθα είδον τα ίχνη των υποδημάτων του Αττίλα εγκεχαραγμένα επί σκληρού βράχου ως τα του Ιησού εν τω όρει των Ελαιών, και εκείθεν εις Σέδουνον, όπου εύρον ακάτιον, δι’ ου κατέπλευσαν τον Ροδανόν μέχρι του Λουγδούνου.
 
6. Πατρίς ἐστι, ἵνα ἂν πράττοι τὶς εὖ.
Το πλοιάριον εκείνο ανήκεν εις Εβραίους εμπόρους μεταβαίνοντας εις Μασσαλίαν, ίνα πωλήσωσι χριστιανούς δούλους εις τους Σαρακηνούς της Ισπανίας. Κατά τους χρόνους εκείνους οι απόγονοι του Ισραήλ αντί να καταπιέζωνται ήσαν παντοδύναμοι κατά την μεσημβρινήν Γαλλίαν. Οι Αυτοκράτωρ, δανειζόμενος καθ’ εκάστην παρά τούτων μεγάλα ποσά, επλήρονε τους τόκους του χρέους του επιτρέπων αυτοίς να προσηλυτίζωσι τους υπηκόους του, ως ανεχόμεθα και ημείς τας αδελφάς του Ελέους, τας Γραφάς της Βιβλικής Eταιρείας, τας οπτασίας του Αγαθαγγέλου, των αγαθαγγελιστών τας χρυσάς προσδοκίας και άλλας των τριών Εγγυητριών μας εφευρέσεις. Οι δε Εβραίοι του Λουγδούνου μετεχειρίζοντο τα παρά του Αυτοκράτορος αγορασθέντα διατάγματα ως οδόντας, ίνα κατατρώγωσι δι’ αυτών τους χριστιανούς, φονεύοντες τους χοίρους των, κλέπτοντες τα παιδία, αναγκάζοντες τους δούλους αυτών να αγιάζωσι το Σάββατον και να εργάζωνται την Κυριακήν, πωλούντες ως κτήνη τους απειθούντας ή βαπτίζοντας τα τέκνα των, και αυτάς ακόμη των αρχιερέων τας παλλακίδας επιχειρούντες ενίοτε να εβραΐσωσιν.
Οι δυστυχείς επίσκοποι έστελλον προς τον Αυτοκράτορα αναφοράς επί αναφοραίς, οι δε Εβραίοι σάκκους επί σάκκοις. Αλλ’ εις μεν τους πρώτους ουδ’ απεκρίνετο ο μονάρχης, εις δε τους Ιουδαίους έπεμπε στρατιώτας, ίνα φρουρώσι τους οίκους των και αναγκάζωσι τους χρεώστας εις απότισιν της οφειλής, καθώς φυλακίζουσι και σήμερον χριστιανοί κλητήρες του Ροσίλδου τους οφειλέτας. Αδίκως λοιπόν κατηγορούμεν τον παρόντα αιώνα ως φιλοχρηματώτερον των παρελθόντων. Ο χρυσός υπήρξεν ανέκαθεν ο μόνος σεβαστός εν τω κόσμω Θεός, προφήται δε αυτού οι Εβραίοι· κατ’ εκείνην δε μάλιστα την εποχήν και αυτό το Ευαγγέλιον εγράφετο διά χρυσών γραμμάτων, ίνα καταστή σεβαστόν.
Μεταξύ των επιβατών του πλοιαρίου υπήρχε και γέρων τις ραβίνος, ονόματι Ισαχάρ, όστις ίνα να διασκεδάση κατά τον διάπλουν επεχείρησε να προσηλυτίση τους νέους εκείνους καλογήρους, ζητών να λάβη παρ’ αυτών ο ασυνείδητος τοκογλύφος την ψυχήν των αντί ναύλου. Ήρξατο λοιπόν διηγούμενος εις τους νεανίσκους ότι ο Ιησούς ήτο ποταπός τις Εβραίος, όστις διδαχθείς την θαυματουργίαν υπό γόητός τινος, καλουμένου Ιωάννου Βαπτιστού, είχεν υποσχεθή εις την θυγατέρα του αυτοκράτορος Τιβερίου να καταστήση αυτήν μητέρα άνευ ανδρικής μεσολαβήσεως, η δε νεάνις ακολουθήσασα τας συνταγάς αυτού έτεκε λίθον αντί παιδίου· διο θυμωθείς ο Αυτοκράτωρ παρήγγειλε τω Πιλάτω να σταυρώση τον αγύρτην, του οποίου το σώμα ταφέν πλησίον υδραγωγείου παρεσύρθη την νύκτα υπό του πλημμυρήσαντος ύδατος, και εκ τούτου προήλθεν η εις την ανάστασιν πεποίθησις των Ναζωραίων.
 
7. Νόσος ἄγνωστος μέχρι τοῦ 1862, χαρακτηριζομένη ὑπὸ μαύρου ἱδρῶτος καταρρέοντος ἐκ τῶν βλεφάρων, πηγάζουσα δὲ ἐκ τῆς διαφθορᾶς τῶν ὑγρῶν ἣ κατ' ἄλλους ἐκ μαύρης τινὸς βαφῆς, ἢν ἐναποθέτουσιν οἱ ἀσθενεῖς μεταξὺ τῶν βλεφάρων. Ὅρα τὰδιάφορα περὶταύτης ἄρθρα τῆς Gazette des Hopitaux τοῦ ἄνω εἰρημένου ἔτους.
Αφού τοιαύτας και άλλας βλασφήμους φλυαρίας εξήμεσεν εκ του μιαρού αυτού στόματος ο βρωμολόγος εκείνος Εβραίος, ήρξατο έπειτα να πλέκη εις τον θεόν του Ισραήλ στέφανον εκ νεφελών και αστέρων. Παρέστησεν αυτόν καθήμενον επί άρματος συρομένου υπό τεσσάρων πανθήρων, ως το του Βάκχου, κρατούντα εις την δεξιάν χιλιόπηχυν σύριγγα, δι’ ης ενεφύσα τας εντολάς τους εις το ους των Προφητών, τίκτοντα εκ της κεφαλής οπλοφόρους δαίμονας, ως ο Ζευς την πάνοπλον Αθηνάν, φιλικώς συναναστρεφόμενον μετά των γραμμάτων του αλφαβήτου, άτινα ήσαν άγγελοι πτερωτοί, και αλέθοντα διά τεραστίας μυλοπέτρας το μάννα, δι’ ου κατεσκευάζετο ο άρτος των κατοίκων του Παραδείσου.
Οι δύο νεανίσκοι οτέ μεν εγέλων ακροώμενοι τας ραβινικάς εκείνας τερατολογίας, οτέ δε, φοβούμενοι μη αι βλασφημίαι εκείναι βυθίσωσι το πλοίον εις τους μυχούς των κυμάτων, εψιθύριζον ως αντιφάρμακον τροπάριόν τι εις τον Άγ. Μεδάρδον, όστις, ως ο Ποσειδών, παρά τοις αρχαίοις και ο Άγ. Νικόλαος παρ’ ημίν, εξήγειρε τότε και κατηύναζε τα κύματα των υδάτων.
Χάριν του τροπαρίου εκείνου και της νηνεμίας το πλοιάριον προσωρμίσθη ευτυχώς την επιούσαν εις Λούγδουνον, όπου ήδρευε τότε ο Άγ. Αγοβάρδος, ο μόνος των αγίων, του οποίου καγώ ήθελον ασπασθή μετά σεβασμού το κράσπεδον της εσθήτος. Ούτος εδόξαζεν ότι, αφού ο Ιησούς είναι αιώνιος και πανταχού παρών, πάντες οι τα παραγγέλματα αυτού ακολουθήσαντες είτε προ της ενανθρωπήσεως αυτού εγεννήθησαν είτε μετ’ αυτήν, είτε εγνώρισαν αυτόν είτε όχι, ήσαν χριστιανοί και νόμιμοι κληρονόμοι της βασιλείας των Oυρανών· απεστρέφετο την εις τας αγίας εικόνας αποδιδομένην λατρείαν, νομίζων ασέβειαν την υπό ανθρωπίνην μορφήν παράστασιν αΰλου θεότητος και διδάσκων ότι οι πρώτοι χριστιανοί διετήρουν τας εικόνας του Ιησού, των Αποστόλων και των Μαρτύρων ως τα ομοιώματα ανθρώπων, τους οποίους εγνώρισαν και ηγάπων, όπως ημείς σήμερον τας φωτογραφίας των απόντων φίλων, και ουχί ως αντικείμενα δεισιδαίμονος λατρείας.
 
8. «Ἡ καρδία καὶ τὸ ἧπαρ (τοῦ ἰχθύος), ἐὰν τίνα δαιμόνιον ἐνοχλῇ, ταῦτα δεῖ καπνίσαι ἐνώπιον ἀνθρώπου ἣ γυναικὸς καὶ μηκέτι ὀχληθή, ἡ δὲ χολὴ ἐγχρίσαι ὢ ἔχει γλαυκώματα τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ ἰαθήσεται». Τωβὶτ Κεφ. ς΄ ἐδαφ. 7 καὶ 8.
Πλην δε τούτων γελοίον ενόμιζεν ο καλός Επίσκοπος το να πιστεύωμεν, ότι ο Ύψιστος υπηγόρευσεν εις τους Προφήτας κατά λέξιν τας Γραφάς, ως ο Άγγελος τα αποφθέγματα εις τον όνον του Βαλαάμ· απέτρεπε τους πιστούς από των προσκυνήσεων, τα δε ελέη αυτών διέταττε να δίδωνται εις τους πτωχούς και ουχί εις τας εκκλησίας, αμαρτίαν νομίζων, ενώ τοσούτοι πένητες στερούνται χαλκού προς αγοράν άρτου, να δίδηται χρυσός εις τους ιερείς, ίνα ανάπτωσι κηρία εν πλήρει μεσημβρία ή κοσμώσι και αυτού τα είδωλα των ναών3 ή των παλλακίδων των τα στήθη.
 
Τοιαύτας χριστιανικάς ή μάλλον αιωνίους αληθείας εδίδασκεν ο καλός εκείνος ιερεύς του Υψίστου, τας οποίας αν είχε κηρύξει βραδύτερον, ήθελε καή ως ο Ούσιος ή ριφθή άκλαυστος και άταφος επί βράχου ως ο Καΐρης. Αλλά κατά την εποχήν εκείνην οι ιερείς της Δύσεως ενασχολούμενοι αποκλειστικώς εις την κραιπάλην και αργυρολογίαν δεν είχον ακόμη καταληφθή υπό της μανίας του να δικάζωσι και καίωσιν ανθρώπους. Αν δε εν μέσω της γενικής εκείνης αμαθείας και διαφθοράς επήρχετο εις τινά εξ αυτών η ιδιότροπος όρεξις να ζήση εναρέτως ή να ομιλήση λογικώς, έτρωγαν εκείνοι την μερίδα του καλού τούτου ανθρώπου, γελώντες διά την ανοησίαν του και αφίνοντες μάλιστα εις αυτόν το τίτλον του αγίου, όστις απενέμετο τότε αφειδώς εις τους ιερείς, ως σήμερον το εξοχώτατος εις τους ιατρούς.
9. To Syphil... Constitutionnelle μεταφράζεται διὰ τοῦ Συνταγματικὴ συφ... εἰς τὰ περιτυλίγματα τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει πωλουμένων ἀντισυφ... χαπίων.
Τοιούτος ήτο ο Αγοβάρδος, αδάμας εν μέσω χαλίκων, κύκνος εν μέσω κοράκων, στίλβων εν τω σκότει του ενάτου αιώνος ως μαργαρίτης εις την ρίνα χοίρου4. Απαντήσας αυτόν, ενώ μετά κόπου και αηδίας ανεκίνουν την κόπρον του μεσαιώνος, ηθέλησα ν’ αναπαυθώ επί τινας στιγμάς πλησίον του, ως ο κεκμηκώς Άραψ παρά την πηγήν της ερήμου. Εις τοιούτον δε άνδρα συστέλλεταί τις σχεδόν να απονείμη τον γελοίον και κατεσπιλωμένον τίτλον του Αγίου, ως αισχύνονται και παρ’ ημίν οι τίμιοι άνθρωποι να φέρωσι τον σταυρόν του Σωτήρος.
 
Ο Φρουμέντιος επορεύθη μετά της Ιωάννας ν’ ασπασθή τας χείρας του καλού επισκόπου. Οι τότε περιηγηταί, άμα έφθανον εις ξένην πόλιν, εζήτουν την κατοικίαν του Αρχιερέως, ως σήμερον το Προξενείον. Εκεί παρέδιδον τας συστατικάς επιστολάς των και εξητούντο οδηγίας ή βοηθήματα προς εξακολούθησιν της οδοιπορίας, αντί των οποίων προσέφερον συνήθως τω Επισκόπω ιερά τινά λείψανα των αγίων του τόπου των· καθότι ήκμαζε παρά τοις τότε χριστιανοίς η συνήθεια να κάμνωσι συλλογάς αγίων λειψάνων πάσης χώρας και εποχής, ως πέρυσιν εν Αθήναις η των γραμματοσήμων.
10. Ὅρα τὰ συναξάρια καὶ μάλιστα τὴν «Καλοκαιρινήν», ὁ δὲ Λάββαιος (Sac. Concil. Gollect, τόμ. Γ/, στηλ. 403) ἀποκαλεῖ αὐτὴν «foemina veri dei munere, ut nomen indicat».
Οι ημέτεροι οδοιπόροι πολλά έχοντες να ζητήσωσι και ουδέν να προσφέρωσιν εις την αυτού αγιότητα, επαρουσιάσθησαν προ αυτού, ερυθριώντες και συνεσταλμένοι, ως αι λιμώττουσαι χήραι των τουρκομάχων ηρώων μας εις τα πρόθυρα των αυλοδούλων. Αλλ’ ο Άγ. Αγοβάρδος ειθισμένος ως οι πνευματικοί και ιατροί να εξετάζη νεφρούς και καρδίας εγνώριζε και να διακρίνη την υπό τα ράκη κεκρυμμένην αξίαν. Προσκαλέσας εις την λιτήν του τράπεζαν το πολυπαθές εκείνο ζεύγος, εθαύμασε των νέων συνδαιτυμόνων το κάλλος, την σοφίαν και την αδελφικήν στοργήν, παρέβαλεν αυτούς προς τον Κάστορα και Πολυδεύκην και, ότε ανεχώρησαν, έδωκεν αυτοίς καλάς συμβουλάς, νέα υποδήματα, την ευχήν του και χρήματα προς εξακολούθησιν της οδοιπορίας.
 
11. Ψαλμ. ΜΔ/ ἐδ. 4.
Καταπλεύσαντες και πάλιν τον Ροδανόν έφθασαν οι οδοιπόροι μετά εξαήμερον πλουν εις Αρελατίαν, την κλεινήν ποτέ καθέδραν του Μεγάλου Κωνσταντίνου, νυν δε περιώνυμον διά τα σύκα και τας παρθένους της, αίτινες οφείλουσιν, ως και οι αγγλικοί ίπποι, την καλλονήν των εις την μετά των Αράβων επιμειξίαν. Οι δύο περιηγηταί, αφού εθαύμασαν τα ερείπια του αυτοκρατορικού οίκου, την Μητρόπολιν, το αμφιθέατρον και τον οβελίσκον, ησθάνθησαν την ανάγκην να φροντίσωσι και περί του στομάχου των, όστις ήτο προ πολλού κενός, ως ο ναός της Αθηνάς, προ του οποίου ευρίσκοντο κατ’ εκείνην την στιγμήν.
 
Διευθύνθησαν λοιπόν προς το εκεί γυναικείον μοναστήριον, το αρχαιότατον των εν Γαλλία, όπερ εσύστησεν ο Άγ. Καισάριος κατά τον έκτον αιώνα, γράψας, ως λέγουσι, διά του αίματος αυτού τον κανονισμόν, ως ο Δράκων τους νόμους του και ο Ερρίκος ο Γ/ τας εις την ερωμένην του επιστολάς.5 Ο κανονισμός ούτος ήτο σκληρός και τραχύς ως το ράσον του αγίου συντάκτου. Εις ουδένα ξένον είτε άνδρα είτε γυναίκα ήτο συγχωρητή η είσοδος του κοινοβίου, εις δε τας μοναχάς ουδέ την κεφαλήν να προβάλλωσιν επετρέπετο εις τας θυρίδας· όσαι δε εξ αυτών έλουον το σώμα, εκτένιζον τας τρίχας και εδείκνυον γελώσαι τους οδόντας ή βαδίζουσαι τους πόδας, εμαστιγούντο διά βουνεύρων ή ερρίπτοντο αλυσόδετοι εις υπογείους φυλακάς. Αλλ’ εις τοιούτους νόμους αδύνατον ήτο να υποταχθώσιν επί πολύ αι φιλήδονοι κόραι της θερμής Προβιγγίας. Αι δύστηνοι παρθένοι εμαραίνοντο εν των κοινοβίω ως φυτά εν τη θήκη βοτανικού, μέχρις ου καταπατήσασαι υπό τα σανδάλιά των την γραίαν αυτών ηγουμένην και τους θηριώδεις κανονισμούς του Αγ. Καισαρίου, ανέκτησαν μετά της ελευθερίας το χρώμα και την ζωηρότητά των.
12. Ἡ Ἑστία.
Έκτοτε εκυβερνώντο συνταγματικώς, ανεγείρασαι θέατρον εν τη μονή, εξερχόμεναι αυτής δις της εβδομάδος και νηστεύουσαι, οσάκις επόνουν τους οδόντας. Ότε δε επεχείρησεν ο ευσεβής Λουδοβίκος να επαναγάγη τας αποπλανηθείσας ταύτας αμνάδας υπό τον ζυγόν του Αγ. Βενεδίκτου, εκείναι απεκρίθησαν εν πληθούση Συνόδω ότι εις μόνην την ηγουμένην των εχρεώστουν υπακοήν, τας δε νηστείας και την αγνότητα έμελλον μεν να φυλάττωσι κατά το δυνατόν, αλλ’ ούτε δι’ όρκου ούτε δι’ υποσχέσεων οιασδήποτε έστεργον να υποχρεωθώσι, φοβούμεναι, ως έλεγον, μη εις το αμάρτημα της σαρκός προσθέσωσι και την επιορκίαν. Τοιαύτη ήτο η τότε κατάστασις των πλείστων εν Ευρώπη παρθενοτροφείων, άτινα παρθενοφθορεία ωνόμαζεν ο Άγ. Πέτρος Δαμιανός.
 
13. Τοῦ βαλανίου τούτου γίνεται μνεία καὶ παρ' Ἀθηναίω, ἀλλ' ἄγνωστον εἶναι ἂν ἦτο αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ ῥευστὸν τὸ ἐν χρήσει εἰς Ἀνατολὴν κατὰ τὸν μεσαιώνα. Ἴδε Ἀθήν. Ἅ/, 62 καὶ Ζαμπελίου Βυζαντ. Μελέτας, σημ. 325.
 
14. De gustibus non disputandum.
Ο ήλιος λησμονήσας, ως συμβαίνει πολλάκις εν Προβιγγία, ότι ήτο ακόμη χειμών, εθέρμαινε μεσουρανών τας πλάκας της αυλής του μοναστηρίου, ότε επαρουσιάσθησαν προ της εισόδου αυτού οι δύο οδοιπόροι. Η θυρωρός έρρεγχε πλησίον της ανοικτής πύλης, ην υπερβάντες οι τυχοδιώκται και επί στιγμάς τινάς πλανηθέντες υπό ερήμους στοάς και σιωπηλούς διαδρόμους, έφθασαν τέλος εις το υπνωτήριον, όπου κατά την συνήθειαν των θερμών τόπων εμεσημβρίαζον αι μοναχαί παρθένοι. Ψάθινα παραπετάσματα προεφύλαττον από του μεσημβρινού ηλίου τα βλέφαρα των κοιμωμένων, το δε ημίφως καθίστα έτι χαριεστέρας τας ρασοφόρους εκείνας Αφροδίτας.
Μεταξύ των νυμφών τούτων του Ιησού υπήρχον, ως και εις τον γυναικώνα του Σουλτάνου, παντός έθνους και πάσης χροιάς παρθένοι· ερυθρόμαλλοι κόραι της Ελβετίας, λευκαί ως το γάλα των αιγών των και γαλήνιοι ως της πατρίδος των αι λίμναι, και νεοφώτιστοι Σαρακηναί, μελανότριχες ως ο άνθραξ και θερμαί ως εκείνος, φιλομειδείς Γαλάτιδες και ορεσίτροφοι ποιμενίδες των Πυρηναίων.
Ο κοιτών του κοινοβίου ωμοίαζε τους βοτανικούς εκείνους κήπους, εις ους άνθη παντοία διαφέροντα κατά το χρώμα, την οσμήν και την πατρίδα, αλλ’ αδελφά κατά το κάλλος, θάλλουσιν αιχμάλωτα εντός υαλίνης φυλακής. Η μεν των κοιμωμένων, κατεχόμενη υπό ηδυπαθούς ονείρου εμειδία, στηρίζουσα επί του βραχίονος την φλέγουσαν παρειάν, ενώ τα τεταραγμένα στήθη της διεφαίνοντο υπό τον λευκόν χιτώνα ως η σελήνη όπισθεν νέφους, η δε, ωχρά και συνωφρυωμένη, ωμοίαζεν άγαλμα της κοιμωμένης Λύπης, βλέπουσα ίσως καθ’ ύπνους τας όχθας της πατρίδος ή της μητρός της τα χείλη, ετέρα εφαίνετο τείνουσα αγκάλας εις τον ουράνιον αυτής μνηστήρα. Αλλ’ αι πλείσται εκοιμώντο ησύχως και κοσμίως ως οι Φαραώ εντός της μεγάλης πυραμίδος, τινές μάλιστα και έρρεγχον, αλλ’ αύται ήσαν γραίαι ονειρευόμεναι την μακαριότητα του παραδείσου.
Οι δύο ερασταί ελησμόνουν την πείναν των, θαυμάζοντες τα ποικίλας εκείνας προσωποποιήσεις του Μορφέως, ότε ήχησεν αίφνης η φωνή του αργυρού αλέκτορος, δι’ ου εκοσμείτο το ωρολόγιον του κοιτώνος, αριστούργημα αραβικής τέχνης, δωρηθέν υπό του Σαρακηνού ηγεμόνος φιλοξενηθέντος εν τη μονή, όπου εύρε κατά τας κακάς γλώσσας όλας των ανακτόρων του τας απολαύσεις. Εις τον ήχον εκείνον πλήθος οφθαλμών μαύρων, κυανών, φαιών ή καστανοχρόων, αποτινάξαντες τον ύπνον ήστραψαν ως αστέρες εις το ημίφως του θαλάμου, προσηλούμενοι μετά περιεργείας επί των δύο απροσδοκήτων ξένων.
 
15. Πρὸς Κορινθ. Α/. κεφ. ἰ/, ἐδ. 17.
Αι μοναχαί των χρόνων εκείνων ούτε σεμνότυφοι ήσαν ούτε δειλαί, των δε ημετέρων ηρώων η όψις ουδέν το φοβερόν, απ’ εναντίας ο μεν αδελφός Φρουμέντιος ήτο εύχρους και ακμαίος ως λείριον της Ολλανδίας, ο δε Ιωάννης ως ίον λειμώνος εύχαρις και τρυφερός. Αι μονάζουσαι παρθένοι, αγαπώσαι τα άνθη ως πάντες οι φυλακισμένοι, συνωθούντο λευκαί και θορυβώδεις ως τα κύματα της θαλάσσης περί τους νέους μοναχούς, ερωτώσαι τίνες ήσαν και πως εφύτρωσαν εις τον κοιτώνά των. Αφού δε ηυχαρίστησαν την περιεργίαν των, εφρόντισαν να κορέσωσι και των ξένων των την πείναν, προσκαλούσαι αυτούς να συγκαθίσωσιν εις την τράπεζαν του δειλινού, όπου κατά πρώτον εγεύθησαν τα τέκνα εκείνα της Άρκτου του γλυκείς της μεσημβρίας καρπούς, τα σύκα και τας σταφίδας εκείνας, περί ων ηρώτα η σοφή Ιωάννα, λείχουσα τα χείλη και τους δακτύλους, αν ταύτα ήσαν ο γλυκύς του λωτού καρπός.
Τρεις μήνας ανεπαύθησαν οι δύο ερασταί μεταξύ των φιλοξένων παρθένων, εις τας οποίας συνεχώρουν οι κανόνες να έχωσι παρ’ αυταίς κηπουρούς και πνευματικούς, ίνα κυβερνώσι τας ψυχάς των και ποτίζωσι τους μοναστικούς κήπους των, ως έλεγον οι καλοί χρονικογράφοι, οίτινες βεβαίως δεν εμάντευον πόσων παρεξηγήσεων και ρυπαρών λογοπαιγνίων αφορμήν έμελλε να δώση εις τους εχθρούς της θρησκείας η φράσις αύτη, ήτις χιαστού μόνον σχήματος ύλην παρέχει εις τον άκακον κάλαμόν μου. Τα πάντα εβάδιζον εν αρχή κατ’ ευχήν· αμφότεροι επάχυνον και ελησμόνουν την πατρίδα των υπό τον γλυκύν ουρανόν της Προβιγγίας, υφ’ ον λησμονούσι σήμερον και οι Χίοι την μοσχοβόλον νήσον των. Όπου καλόν, εκεί πατρίς, έλεγεν ο Ευριπίδης.6
Πανταχού φύεται του λωτού ο μελιηδής καρπός, υπό παντοίας προσφερόμενος μορφάς εις των θνητών τα ακόρεστα χείλη, ως θρόνος εις τους βασιλείς και ως καλή παρθένος εις τους εραστάς, ως χρυσός εις τους εμπόρους και ως επευφημήσεις εις τους τεχνίτας· και εις αυτάς ακόμη των βουνών τας χιονοσκεπείς κορυφάς και τας άμμους της ερήμου εβλάστανε πρότερον ο λωτός, ότε οι ερημίται εζήτουν εκεί αγιότητα και οι δούλοι ελευθερίαν, αλλά σήμερον κατήντησε φυτόν κηπαίον ως το πράσον, και διά τούτο ίσως εξώρισαν αυτόν του Ελικώνος οι ποιηταί.
Ελέγομεν λοιπόν ότι οι δύο μοναχοί ευρόντες και πάλιν τας αναπαύσεις των επάχυνον και έζων ευχαριστημένοι εις την γυναικείαν μάνδραν. Αλλά μετ’ ου πολύ κατελήφθη η Ιωάννα υπό αγνώστου τινός και φοβεράς ασθενείας. Αι παρειαί αυτής καθίσταντο κοίλαι ως αι νήες των Αχαιών, οι δε οφθαλμοί θολοί και αλαμπείς ως οι αστέρες την πρωίαν· αντί τροφής έτρωγε τους όνυχάς της και αντί να κοιμάται εστέναζεν όλην την νύκτα.
Ο σύντροφός της δεν έπαυεν ερωτών αυτήν τι έχει, αλλ’ αύτη διά δακρύων μόνον και γογγυσμών απεκρίνετο, οσάκις δε επλησίαζε να την ασπασθή, αντί της παρειάς έστρεφε την ράχιν, και πότε μεν την αδελφήν Μάρθαν, πότε δε την οσίαν Βαθίλδην ή άλλην τινά παρθένον έστελλεν αυτόν να φιλήση. Ο καλός Φρουμέντιος ειθισμένος να υπακούη εις πάσας της φίλης του τας προσταγάς έτρεχε να εκτελέση την παραγγελίαν, αλλ’ ότε επέστρεφε να ζητήση την αμοιβήν της προθύμου υπακοής, ύβρεις αντί ευχαριστιών και όνυχας αντί χειλέων εύρισκε παρ’ αυτήν ο δυστυχής νεανίας.
Περιγράψας τα συμπτώματα περιττόν νομίζω να ονομάσω την νόσον. Η θέσις της πτωχής ηρωίδος μου ήτο τοσούτον μάλλον οικτρά, καθ’ όσον τηκομένη υπό ακοιμήτου ζηλείας δεν ηδύνατο καν ν’ αποδώση τα ίσα εις τον εραστήν, αλλ’ ήτο άοπλος υπό την ανδρικήν αυτής στολήν ως τίγρις εντός σιδηρού κλωβίου. Αι μοναχαί συνεσώρευον εικασίας επί εικασιών ως οι γίγαντες όρη επί ορέων, ζητούσαι να μαντεύσωσιν υπό τίνος αλλοκότου μανίας κατείχετο ο ξανθός και ωραίος εκείνος καλόγηρος, όστις ου μόνον απέφευγε τας θωπείας των ως οι λυσσώντες κύνες το ύδωρ, αλλά και κατά του συντρόφου του ωργίζετο, οσάκις τον έβλεπε μετ’ αυτών συνομιλούντα.
 
16. Παροιμ. Κεφ. Θ/, ἐδάφ. 5.
Κατά τας αρχάς του παρόντος αιώνος πάσαι αι νόσοι απεδίδοντο εις ερεθισμόν του στομάχου και υπό το όνομα γαστρίτιδος εθεραπεύοντο ανεξαιρέτως διά βδελλών υπό του αιμοβόρους Βρουσσαίου, κατά δε τον ένατον αιώνα πάντα τα τε ψυχικά και σωματικά πάθη απεδίδοντο εις την ενοίκησιν των δαιμόνων, καθ’ ων μόνον φάρμακον υπήρχον οι εξορκισμοί και τα λείψανα των αγίων. Η θεολογία και ιατρική, εκ των οποίων περιμένομεν της ψυχής και του σώματος ημών την σωτηρία, είναι αι μόναι επιστήμαι αι υποκείμεναι, ως τα ενδύματα, εις τον συρμόν.
Όσα οι πρόγονοι ημών επίστευον, ονομάζομεν σήμερον μυθολογίαν, και αυτοί δε οι ιατροκουρείς εμπαίζουσι του Γαληνού και Παρακήλσου τας συνταγάς. Κύριος οίδε τι και οι απόγονοι ημών θέλουσι λέγει, αναγινώσκοντες τα περί Χρωμιδρώσεως7 υπομνήματα της ιατρικής ακαδημίας των Παρισίων ή το περί ασπίλου συλλήψεως της Αγ. Άννης δίπλωμα του πάπα Πίου, τι δε και περί θαυμάτων της Πεψίνης και της εν Τήνω θαυματουργού εικόνος;
Μοναχικού συμβουλίου γενομένου, απεφασίσθη να σταλή προς ίασιν ο αδελφός Ιωάννης εις το εν Αγία Βώμη σπήλαιον της Αγ. Μαγδαληνής, όπου είχε βλαστήσει δένδρον, του οποίου η οσμή εδίωκε τότε τους δαίμονας και εθεράπευε τους τυφλούς, ως ο καπνός των ιχθύων κατά τους χρόνους του Τωβίτ.8 Ο καλός Φρουμέντιος αναβιβάσας επί του πιστού υποζυγίου την δαιμονιζομένην φίλην του διευθύνθη μετά βαρυθυμίας προς το άγιον σπήλαιον, στρέφων πολλάκις την κεφαλήν προς τα οπίσω και καταρώμενος τους ευνούχους και τους δαίμονας, οίτινες εξώθουν αυτόν εις νέας καθ’ εκάστην παραλίας, ως η αρά του Ιησού τον Ιουδαίον σανδαλοποιόν.
Η ζηλεία, όταν δεν ήναι νόσος ιδιοπαθής ή συνταγματική,9 ως η θεσιθηρία εν Ελλάδι, είναι μεν πάντοτε κακή και οχληρά ασθένεια, αλλ’ έχει και το καλόν ότι ευθύς παύει, άμα εκλείψωσι τα υποθάλποντα αυτήν αίτια, ως η ναυτία των θαλασσοπλόων, άμα σταματήση το πλοίον. Ούτως ησύχασε και ο βασανίζων την ημετέραν ηρωίδα κακότροπος δαίμων, άμα η παρουσία των αντιζήλων της έπαυσε ν’ ακονίζη τους όνυχας και τους οδόντας του. Πριν φθάσωμεν εις το ήμισυ του δρόμου, είχεν ήδη αναλάβει η Ιωάννα την όρεξιν και την ευθυμίαν της, ώστε ολίγον έμενε να πράξη προς εντελή αυτής ίασιν η αγία.
Αφιχθέντες μετά τριήμερον πορείαν εις τους πρόποδας του όρους, επί της κορυφής του οποίου ηνοίγετο το σπήλαιον, ήρξαντο οι μοναχοί ν’ αναβαίνωσιν επιπόνως την απότομον ανωφέρειαν, ακολουθούμενοι υπό του όνου των, όστις νηστεύων και τρέχων από της προτεραίας έσειε μελαγχολικώς την κεφαλήν του, ως ει εβαρύνετο την αθλίαν του ζωήν. Οι πρώτοι γονείς του δυστυχούς τούτου ζώου έφαγον ίσως κακείνοι στάχεις τινάς απηγορευμένης κριθής είς τινα γωνίαν του Παραδείσου, οι δε απόγονοι αυτών αποτίουσιν ως και ημείς του προγονικού αμαρτήματος τον φόρον.
Μετά δίωρον ανάβασιν επάτησαν τέλος πάντων οι τρεις προσκυνηταί επί δενδροφύτου οροπεδίου, όπου η ξανθή θυγάτηρ της Γεννησαρέθ έκλαυσεν επί τριάκοντα έτη τας αμαρτίας της. Εν μέσω του σπηλαίου τούτου εφαίνετο λάκκος σκαφείς εις τον βράχον υπό των δακρύων της αγίας, άτινα μετεμορφούντο καταπίπτοντα εις μαργαρίτας, ους διένεμεν η ερημίτις εις τους πτωχούς· εγγύς δε του λάκκου τούτου ανεπαύετο το σώμα αυτής, εναποτεθέν εκεί υπό των Aγίων Λαζάρου, Τροφίμου και Μαξιμίνου, ελθόντων κακείνων εις Γαλλίαν, όπου κατέφυγον τότε οι προγεγραμμένοι μαθηταί του Ιησού, ως σήμερον οι οπαδοί του Μαζίνη εις την μεγάλην Βρεταννίαν. Εύοσμον και αειθαλές δενδρύλλιον εσκίαζε τον τάφον, σημαίνον εις τους προσκυνητάς πού έπρεπε να γονατίσωσι.
Προ αυτού κλίναντες το γόνυ οι ερασταί ήρξαντο ταπεινή τη φωνή και τη καρδία να ψάλλωσι το τροπάριον της αγνισθείσης εκείνης εταίρας, της οποίας τα αμαρτήματα κατέστησαν πλείονας γυναίκας αμαρτωλάς παρ’ όσας η μετάνοια της αγίας. Πάντες φιλοτιμούμεθα να ομοιάσωμεν κατά τι τους μεγάλους άνδρας, μιμούμενοι τα ελαττώματα αυτών, οσάκις αδυνατούμεν να μιμηθώμεν τας αρετάς. Πολλοί έγιναν μέθυσοι, ίνα έχωσί τι κοινόν μετά του Αλεξάνδρου, οι δε αυλικοί του μεγάλου Λουδοβίκου αφήρουν τους οδόντας των, ίνα ομοιάσωσι τω μονάρχη. Αλλά της ωραίας Μαγδαληνής τα παραπτώματα και η αγιότης μυριάκις πλείονας είλκυσαν μιμητάς. Αι ολίγαι απομείνασαι καλαί χριστιαναί ταύτην έχουσιν είδωλον και πρότυπον της ζωής των, δάκνουσαι τον απηγορευμένον καρπόν, ενόσω έχουσιν αληθείς οδόντας, και έπειτα προσφέρουσαι τω Θεώ τας ρυτίδας και τας φενάκας των ως αντίτιμον του Παραδείσου.
Ενώ επεκαλούντο οι δύο προσκυνηταί τας χάριτας της αγίας, ο όνος, όστις είχεν ακολουθήσει αυτούς εις το σπήλαιον, ζητών άσυλον κατά του ηλίου, ωσφραίνετο το επί του αγίου τάφου δενδρύλλιον μετ’ αυξούσης επιθυμίας. Το δυστυχές ζώον προ πολλού είχε γευθή χλωράς τροφής, αλλά λαβόν μοναστηριακήν ανατροφήν εγνώριζε να σέβηται τα άγια, δεινή δε συνεκροτείτο εν τη καρδία του πάλη μεταξύ πείνης και ευσεβείας. Οι οφθαλμοί αυτού υγραίνοντο, οι ρώθωνες διεστέλλοντο, ήνοιγε και πάλιν έκλειε το στόμα, λείχων ελαφρώς τα εύοσμα εκείνα φύλλα διά του άκρου της γλώσσης ως εραστής τας χείρας της κοιμωμένης φίλης του, φοβούμενος μην την εξυπνίση. Αλλά τελευταίον παντός άλλου αισθήματος υπερίσχυσεν η πείνα· κλίνας τα μακρά αυτού ώτα κατά την συνήθειαν των ομοίων του, οσάκις ετοιμάζονται να πράξωσιν ανοησίαν, τόσω σφοδρώς έσεισε διά των οδόντων το θαυματουργόν εκείνο δενδρύλλιον, ώστε εκριζωθέν έμεινεν εις το βέβηλον αυτού στόμα ανηρτημένον.
Οι ερασταί βλέποντες αναρπαζόμενον τον βωμόν, προ του οποίου προσηύχοντο, ηγέρθησαν μετά φρίκης προσηλούντες έντρομα βλέμματα επί του ιεροσύλου υποζυγίου και έτι εντρομώτερα εις το άφθονον αίμα, το οποίον απέσταζεν εκ της ρίζης του φυτού, ενώ εκ της ανοιχθείσης οπής ηκούοντο στεναγμοί γοεροί ως οι του Πολυδώρου, ότε απέσπα ο Αινείας τα εκ του σώματος αυτού βλαστήσαντα βέλη, εν μέσω δε αυτών αντήχησε πένθιμος γυναικεία φωνή, τοιαύτα εις το λαίμαργον ζώον καταρωμένη «Εκ της καρδίας μου και ουχί εξ αναισθήτου κορμού ρέει το αίμα τούτο. Επικατάρατος συ ο σπαράξας αυτήν· θέλεις κύπτει υπό βαρύ φορτίον και τρώγει ξύλον πάσας τας ημέρας της ζωής σου».
Από της ημέρας εκείνης υπόκεινται οι όνοι εις διπλήν ως οι Ιουδαίοι αράν. Αμφότεροι διεσπαρμένοι ανά πάσαν την γην, υβριζόμενοι, ραπιζόμενοι και περιφρονούμενοι πληρόνουσι πλήν του επιβαρύνας παντός ημάς προγονικού και δευτέρου αμαρτήματος την δίκην, οι μεν της θεοκτονίας, οι δε της ιεροσύλου λαιμαργίας. Ο δε παραίτιος της δευτέρας ταύτης πτώσεως όνος, δυστυχέστερος γενόμενος και αυτού του Αδάμ, ουδέ να χωνεύση επρόφθασε τον απηγορευμένον καρπόν, αλλά καταληφθείς υπό φοβερών σπασμών απέδωκε ευθύς το πνεύμα ως ο Οζάς παρά την κιβωτόν του Υψίστου. Έκτοτε δε οι τυφλοί, χωλοί, δαιμονιζόμενοι και παραλυτικοί της Προβιγγίας, όσοι εθεραπεύοντο πρότερον υπό του δένδρου της Μαγδαληνής, προσέρχονται κατ’ έτος εις το μέρος, όπου κείνται τα άταφα οστά του αφανίσαντος το θαυματουργόν αυτών φάρμακον, και εκεί μυρίας σωρεύουσι κατά της μνήμης του κατάρας και μυρίας επί της ράχεως των απογόνων του πληγάς.
 
17. Ἠσαΐου Κεφ. νς/, ἐδάφ. 12.
Οι δύο προσκυνηταί, των οποίων αι τρίχες ήσαν ορθαί υπό της φρίκης, οι δε οδόντες συνεκρούοντο ως κροτάλια Iσπανής χορευτρίας, κατεκυλίσθησαν εκ του όρους ορμητικοί ως νιφοστιβάδες των Πυρηναίων, ουδ’ εσταμάτησαν, μέχρις ου διέκριναν μακρόθεν τα γλαυκά ύδατα της Μεσογείου. Αναπαυθέντες τότε επί τινας ώρας υπό την σκιάν φηγού εβάδισαν και πάλιν δι’ όλης της νυκτός, το δε πρωί εισήλθον εις Τουλώνα, εναύλους έτι έχοντες εις τα ώτα της Μαγδαληνής την ονοκτόνον αράν και του δυστυχούς υποζυγίου των τους επιθανατίους ογκηθμούς.
Ο λιμήν της Τουλώνος ήτο έρημος πλην μόνης ενετικής τινός τριήρεως, ήτις μετακομίσασα εξ Αλεξανδρείας εις Ενετίαν το σώμα και το ιδιόχειρον Ευαγγέλιον του Αγ. Μάρκου, έπλευσεν έπειτα εις τας ακτάς της Προβιγγίας προς αγοράν ανδραπόδων, μελλόντων ν’ ανταλλαγώσιν εις τους λιμένας της Ανατολής αντί λιβάνου, βάμβακος και αγίων λειψάνων.
Οι χρόνοι εκείνοι ήσαν ο χρυσούς της σωματεμπορίας αιών. Ενετοί, Αμαλφίται, Πισανοί και Γενουήνσιοι περιέτρεχον ως καρχαρίαι την Μεσόγειον, αμιλλώμενοι τις προ τίνος περισσοτέρους ν’ αγοράση ανθρώπους παρά των οπλαρχηγών και ληστών, οίτινες μετά τον θάνατον του Καρόλου ελυμαίνοντο την Γαλατίαν και Ιταλίαν, μετερχόμενοι το επάγγελμά των ελευθέρως και ανενοχλήτως ως σήμερον εν Αττική. Αλλ’ εκείνοι τουλάχιστον αντί να ληστεύωσι και τους συγγενείς ακόμη, ζητούντες λύτρα, ήναπτον πυράν παρά την όχθην της θαλάσσης, ίνα ειδοποιήσωσι τους παραπλέοντας αγοραστάς, εις ους επώλουν αυθημερόν τον αιχμάλωτον, ωφελούντες μάλλον αντί να βλάπτωσι του κληρονόμους.
Οι ιερείς ανεθεμάτιζον μεν ενίοτε τους μετερχομένους το τοιούτον εμπόριον, αλλά και εδέχοντο παρ’ αυτών χρυσοκεντήτους στολάς, πολύτιμα αρώματα, λιθοστολίστους σταυρούς και άλλα της βιομηχανίας των προϊόντα, ως καταφέρονται και σήμερον οι Άγγλοι μαυρόφιλοι κατά της δουλείας, αναμιγνύοντες εις το τέιον αυτών σάκχαριν και ρώμι, τον ιδρώτα και το αίμα των μαύρων. Κακαί δε τινες γλώσσαι διεθρύλουν μάλιστα ότι πολλοί των αξιωματικών της παπικής αυλής, εν οις και ο μέγας κηριμονάριος, ήτοι αυλάρχης, συνέδεον μυστικάς μετά των αρχιληστών σχέσεις, συντεινούσας εις πλουτισμόν και διακόσμησιν της Εκκλησίας.
Το πλοίον ήτο έτοιμον προς απόπλουν, εις δε την παραλίαν ευρίσκετο προσδεμένον ακάτιον, αναμένον την επιστροφήν του πλοιάρχου, πορευθέντος εις αντάμωσιν του ανταποκριτού αυτού Ιουδαίου, ίνα συμπληρώση το φορτίον. Μετ’ ου πολύ εφάνη ο τίμιος ούτος θαλασσινός ακολουθούμενος υπό οκτώ ναυτών, κρατούντων μάστιγα εν τη δεξιά, διά δε της αριστεράς σχοινίον, εις του οποίου την άκραν ήσαν δεδεμένοι ανά δύο ως τρυγόνες εις την αγοράν οι νεωστί αγορασθέντες δούλοι δεκαέξ τον αριθμόν, εννέα άνθρωποι και επτά γυναίκες· είπον δε άνθρωποι και ουχί άνδρες, διότι κατ’ εκείνην την εποχήν ημφισβητείτο ακόμη αν ανήκουσιν εις το ανθρώπινον γένος αι γυναίκες, οι δε αρνούμενοι αυταίς την ανθρωπότητα επρότεινον τους τραγικούς αυτών έρωτας εν Αιγύπτω και τους ιππικούς εν Θεσσαλία, την γνώμην του Αριστοτέλους, την κακίαν των, την θυγατέρα του Αριστοξένου, ήτις είχε πόδας όνου, και το εδάφιον του Τωβίτ.
Ο πλοίαρχος ήτο Ραγουζαίος, αλιεύς και ειδωλολάτρης κατά την νεότητά του, όστις μυηθείς της πίστεως τα μυστήρια ηθέλησε να μιμηθή τον Απόστολον, γενόμενος ως εκείνος αλιεύς ανθρώπων, ους ηγγίστρονε και επώλει ως πρότερον τους ιχθύας. Παρατηρήσας τους δύο εραστάς, οίτινες περιεσφιγμένοι εις τα ράσα των εκάθηντο μελαγχολικοί ως ναυαγοί επί των βαθμίδων της αποβάθρας, εσκέφθη ότι καλόν ήθελεν είναι να παραλάβη επί του πλοίου τους δύο εκείνους οπαδούς του Αγ. Βενεδίκτου, ίνα βοηθώσι τον δήμιον εις την διατήρησιν της ευταξίας μεταξύ των δεσμίων, απειλούντες εις τους μεμψιμοιρούντας τας φλόγας της Κολάσεως ως εκείνος την αγχόνην. Ο πολύπειρος εκείνος ναύτης ήτο συγχρόνως και βαθύς πολιτικός, εννοήσας, ως οι τότε βασιλείς, ότι διά μόνον των ιερέων και δημίων καθίστανται οι άνθρωποι ευάγωγος αγέλη, προσφέρουσα ευπειθή ράχιν εις την κουράν.
 
18. Non intuearis vinum quandum «flavescit», (Παροιμ. Ἅ/, ἐδ. 4.).
Οι δυστυχείς νεανίσκοι γευθέντες πασών των πικριών, όσαι επί της ξηράς βλαστάνουσιν, εδέχθησαν προθύμως του ανδροκαπήλου τας προτάσεις, ελπίζοντες να εύρωσι τέλος ανάπαυσιν μεταξύ των κυμάτων ως ο Νώε εν τη Κιβωτώ, εις ην ουδέν πονηρόν επετράπη να εισέλθη πλην μόνων των τίγρεων, όφεων, σκορπίων και των φθειρών, όσαι ευρέθησαν εις του Πατριάρχου την γενειάδα. Εν τούτοις αι κώπαι έσχιζον το κύμα και μετ’ ου πολύ ναύται, ανδράποδα, πλοίαρχοι και μοναχοί επάτουν τας σανίδας του Αγ. Πορκαρίου, διότι τοιούτον έφερεν όνομα το ευσεβές εκείνο σκάφος.
Οι ερασταί εκάθισαν επί σωρού σχοινίων παρά την πρώραν θεωρούντες τα φεύγοντα παράλια της χλοεράς Προβιγγίας. Η ζηλεία είχεν αναζωπυρήσει τον έρωτα της Ιωάννας, αι δε ιδιοτροπίαι αυτής τον του Φρουμεντίου· ώστε συνεσφίγγοντο προς αλλήλους, απολαύοντες των ηδονών της συμφιλιώσεως και μυρία πλάττοντες σχέδια περί του μέλλοντος βίου. Το πλοίον έμελλε να πλεύση εις Αλεξάνδρειαν, αλλ’ εκείνοι εσκόπουν ν’ αποβώσιν εις Αθήνας και εκεί μεταξύ των στηλών του Παρθενώνος και των δαφνών του Ιλισσού να πλέξωσι την νέαν φωλεάν των.
Ο θετός πατήρ της Ιωάννας καταγόμενος, ως είπομεν, εξ Ελλήνων είχε διδάξει της συζύγου του την θυγατέρα των προγόνων αυτού την γλώσσαν και ιστορίαν, ώστε οι μικροί πόδες της ημετέρας ηρωίδος ανεσκίρτων υπό της χαράς, μέλλοντες μετ’ ολίγον να πατήσωσι το χώμα, όπερ εκάλυπτε του Περικλέους και της Ασπασίας την κόνιν, το δε υποτιθέμενον αυτής ελληνικόν αίμα ανέβραζεν εις τα φλέβας της ως το ύδωρ του Ιορδάνου, ότε εβυθίσθη εν αυτώ το σώμα του Σωτήρος. Εν τούτοις το πλοίον παρέπλεεν ήδη τας μοσχοβόλους ακτάς της Αγ. Μαργαρίτας. Η ημέρα ήτο υπόθερμος, ο ήλιος έλαμπεν όπισθεν νεφών γαλακτοχρόων, ως το πρόσωπον νέας Τουρκίσσης υπό τας πτυχάς του γιασμακίου, η θάλασσα εκοιμάτο ως επίσκοπος μετά το γεύμα και λευκοί γερανοί εταξείδευον κακείνοι εις τον ουρανόν.
Ουδέν γλυκύτερον, όταν ο καιρός είναι τοιούτος, ή να ευρίσκεταί τις επί του καταστρώματος ωκυπόρου νηός, περιμένων μετά το πρόγευμα του γεύματος την ώραν, στηρίζων την κεφαλήν επί των γονάτων της ερωμένης του και μετ’ εκείνης θαυμάζων του ουρανού, της γης και των υδάτων τας καλλονάς. Ο στόμαχος και η καρδία πρέπει να ήναι ευχαριστημένα, ίνα ηδυνώμεθα θαυμάζοντες την φύσιν· άλλως ο ήλιος φαίνεται ημίν, εμοί τουλάχιστον, μηχανή προς ωρίμανσιν των πεπόνων, η σελήνη φανάριον των κλεπτών, τα δένδρα καύσιμος ύλη, η θάλασσα αλμυρόν ρευστόν και η ζωή ανούσιος ως νερόβραστος κολοκύνθη.
Μετά τριήμερον πλούν προσωρμίσθη το πλοίον εις τον λιμένα της Αλερίας, πρωτευούσης της νήσου Κύρνου, όπου απέβη το πλήρωμα, ίνα υδρεύση, συναπέβησαν δε και οι μοναχοί, ίνα πορευθώσιν εις προσκύνησιν των εν τη νήσω πανσέπτων και καθ’ όλην την οικουμένην ονομαστών λειψάνων· καθότι εκεί φυλάτετται η ράβδος του Μωϋσέως, βώλοί τινες της γης, δι’ ης επλάσθη ο Αδάμ, η πλευρά του αποστόλου Βαρνάβα, φιάλη περιέχουσα σταγόνας τινάς γάλακτος της Θεοτόκου, τεμάχιον πανίου υπό των αγίων αυτής χειρών εξυφασμένον και άλλαι τινές ουχ ήττον ιεραί και πρωτότυποι αρχαιότητες, τας οποίας έτι και σήμερον δύναται να προσκυνήση ο ευσεβής περιηγητής.
Την επιούσαν, πνεύσαντος σφοδρότερον του ανέμου, υπερέβησαν την νήσον Σαρδώ, την κατά τους ποιητάς περίφημον διά τους τυρούς της και την απιστίαν των κατοίκων, την δε τρίτην ημέραν καταπεσόντος αυτού… Αλλ’ εγώ μέτριος ων κολυμβητής δεν δύναμαι να παρακολουθήσω τα ίχνη του φέροντος την ηρωίδα μου πλοίου ως το βήμα του μακαρίτου όνου της. Άλλως δε αι ναυτικαί περιγραφαί, τα κύματα, τα σχοινία, η πίσσα και τα ναυάγια, κατήντησαν τετριμμέναι ως τα υποδήματα γραμματοκομιστού, προξενούσαι ναυτίαν εις τον αναγνώστην, ως η κίνησις του πλοίου εις τον θαλασσοπόρον, εκτός μόνον αν παρεισαχθώσι χαρίεντά τινα επεισόδια πείνης ή ανθρωποφαγίας. Διό παραπέμποντες τους ορεγομένους προς τιμωρίαν των εις τας γαλακτώδεις περιγραφάς του Π. Σούτσου, εν αις ουδ’ η ελαχίστη ποιητική πνοή ταράσσει τον
<blockquote>
σιγαλόν αιγιαλόν, γελώντα γάλα όλον,
</blockquote>
 
19. Ἡ λέξις Μετουσίωσις δεν ἦτο ἀκόμη ἐν χρήσει.
θέλομεν πληροφορήσει τους λοιπούς αναγνώστας, ότι οι ημέτεροι ήρωες χασμηθέντες, εμέσαντες, βαυκαληθέντες υπό των κυμάτων και όσα άλλα εις τους ταξιδεύοντας συμβαίνουσι παθόντες, έφθασαν ευτυχώς μετά δίμηνον πλουν εις Κόρινθον, κακεί αποβάντες διηυθύνθησαν διά Μεγάρων εις Αθήνας υπό την οδηγίαν νέου τινός Έλληνος δούλου ονόματι Θεωνά, φιλοδωρηθέντος αυτοίς υπό του πλοιάρχου.
Ο ήλιος ανέτελλεν όπισθεν του Υμηττού στιλπνός και ανέφελος ως ο ωριμάσας τα μήλα της Εδέμ, ότε οι τρεις οδοιπόροι παραμείψαντες το Ποικίλον εισήλθον εις την πόλιν του Αδριανού. Πλήθος Αθηναίων συνέρρεον πανταχόθεν εις τας εκκλησίας, ίνα πανηγυρίσωσι την «Κυριακήν της Ορθοδοξίας» ήτοι της αναστηλώσεως των αγίων εικόνων· υπό τούτων φερόμενοι εισήλθον οι τρεις οδοιπόροι εις το Θησείον, όπερ ήτο χριστιανική εκκλησία, αφιερωμένη τω Αγ. Γεωργίω. Ο χριστιανισμός κατέπνιξε την ειδωλολατρείαν και εν τούτοις το άκακον τούτο θύμα κατέστησε τον φονέα του γενικόν κληρονόμον, κληροδοτήσαν αυτώ τους ναούς, τας τελετάς, τα θυσίας, τους μάντεις, τους ιερείς και τους ονειροκρίτας.
Ταύτα πάντα παραλαβόντες οι χριστιανοί μετεσχημάτισαν οπωσούν προς χρήσιν των, ως οι λογοκλόποι τας ξένας ιδέας, ονομάσαντες εκκλησίας τους ναούς, τους βωμούς θυσιαστήρια, τας πομπάς λιτανείας και τους θεούς Αγίους. Άγ. Νικόλαον τον Ποσειδώνα, τον Πάνα Άγ. Δημήτριον και Απόλλωνα τον Άγ. Ηλίαν· αλλ’ εις τούτους προσήρτησαν οι ιερείς, ίνα τους καταστήσωσι σεβαστοτέρους, και μακριάν γενειάδα, ως αι προαγωγοί της Ρώμης ξανθήν φενάκην εις τας υποτρόφους των, ίνα ελκύωσι πλείονας πελάτας. Αλλ’ επανέλθωμεν εις Αθήνας.
Μετά τον θάνατον του μιαρού Θεοφίλου, όστις έκοπτε τας χείρας των ζωγράφων και ήλειφε δι’ ασβέστου τας αγίας εικόνας, ως αι τροφοί τους μαστούς των δι’ αλόης, ίνα αηδιάζωσιν αυτούς τα θηλάζοντα βρέφη, οι δυστυχείς ανατολίται στερούμενοι από ένδεκα ήδη ετών τας εικόνας ησθάνοντο εκ της μακράς εκείνης στερήσεως τον προς αυτάς πόθον διπλασιασθέντα. Πανταχόθεν κατέβαινον εκ των ορέων οι υπό του τυράννου προγραφέντες ορθόδοξοι μοναχοί και ζωγράφοι· κατά τινας μάλιστα αγιογράφους, ου μόνον οι ζώντες συνέρρεον αθρόοι εις τας εκκλησίας, αλλά και πολλοί των νεκρών μαρτύρων ηγέρθησαν εκ των μνημείων, ίνα παρευρεθώσιν εις την χαρμόσυνον εκείνην τελεττήν, καθ’ ην ωμίλουν οι εικόνες και εσκίρτων οι άνθρακες υπό της χαράς εν τοις θυμιατηρίοις.
Αλλά και αυτοί οι αγριώτατοι των εικονοκλαστών μετετράπησαν αίφνης εις θερμούς εικονολάτρας, άμα τον θεομίσητον Θεόφιλον διεδέχθη η θεοδώρητος Θεοδώρα10. Οι γονείς εκόλλων τας τρίχας των τέκνων των εις τα εικονίσματα, οι μοναχοί προσέφερον αυτοίς την κόμην των θυσίαν, αι δε γυναίκες αποξέουσαι τα βαφάς των εικόνων ως αι πρόγονοι αυτών τον φαλλόν του Πριάπου ανεμίγνυον αυτάς ως εκείναι εις το ύδωρ και έπινον· και αυτοί δε οι ιερείς ετόλμησαν πολλάκις διά τοιούτων βαφών να νοθεύσωσι τον ιερόν οίνον της μετουσιώσεως. Εις δε τας Αθήνας, την κλασικήν ταύτην καθέδραν των ειδώλων, τοιούτος κατήντησεν ο ζήλος των πιστών, ώστε ο επίσκοπος ηναγκάσθη να σκεπάση δι’ υέλων τας εικόνας, ίνα μη εξαλείφωνται εκ των πολλών φιλημάτων, καταντώσαι μετ’ ολίγας ημέρας ωχραί και αφανείς, ως η επί του ρινομάκτρου της Προυνίκης εικών του Σωτήρος.
Κατά τους νομικούς εκάστη κατάχρησις γεννά νέον τινά νόμον, εν δε τη Εκκλησία του Χριστού ορθόδοξον δόγμα γεννάται εξ εκάστης αιρέσεως. Η παραφορά των Εικονομάχων εγέννησε την Εικονολατρείαν, ο Υιός κατέστη Ομοούσιος τω Πατρί εις πείσμα των Αρειανών, η Παναγία ωνομάσθη Θεοτόκος προς αναίρεσιν των βλασφημιών του Νεστορίου, ο δε Πάπας Πίος ο θ΄, ίνα τιμωρήση τους περί της αχράντου συλλήψεως της Θετόκου ασεβείς δισταγμούς των ολιγοπίστων υπηκόων του, επέβαλεν αυτοίς ως άρθρον πίστεως και της μητρός αυτής της θεοπρομήτορος Άννης την αμόλυντον εγκυμοσύνην. Τις οίδε ποία νέα καλά θέλουσι βλαστήσει και εκ της βλασφήμου βίβλου του Ρενάν, ήτις κατά τον πανοσιώτατον αββάν Κρελιέρον «πολύ ήδη ωφέλησε την θρησκείαν, δούσα αφορμήν» εις αυτόν και τους συντρόφους του ν’ αποδείξωσι «φαεινήν» την Αλήθειαν ως το φως του «ηλίου».
Οι ερασταί εισελθόντες μετά του υπηρέτου εις το Θησείον μόλις ηδυνήθησαν να τοποθετηθώσιν εις στενόχωρόν τινα γωνίαν του πλήθοντος ναού. Κατ’ εκείνην την πρωϊαν ελειτούργει αυτός ο επίσκοπος Αθηνών Νικήτας, στίλβων ως νεόκοπον φλωρίον υπό την κατάχρυσον αυτού ενδυμασίαν. Τα δύο ταύτα τέκνα της Άρκτου εθαύμαζον την πολυτέλειαν του θεράποντος του Θεού εκείνου, όστις εδίδασκε την πτωχείαν, υποσχόμενος αντ’ αυτής μετά θάνατον εις τους πιστούς παράδεισον εστρωμένον διά χρυσίου, σαπφείρων, σμαράγδων και αμεθύστων. Αλλ’ οι τότε αρχιερείς επροτίμων ήδη το σήμερον ωόν μάλλον της αύριον όρνιθος, αφίνοντες εις τους διαδόχους των κυνικών ασκητάς τα εσχισμένα ράσα, τους φθείρας και τους σμαράγδους του Παραδείσου, εκείνοι δε ιερουργούντες κατάχρυσοι εντός των αυτών εκείνων ναών, όπου κατά Πλούταρχον ουδείς ειδωλολάτρης ετόλμα να εισέλθη φέρων χρυσίον.
Εν τούτοις ο Θεωνάς, όστις είχε χρηματίσει κανδηλάπτης, έκυπτε προς το ωτίον της Ιωάννας εξηγών αυτή της παρ’ ημίν λειτουργίας τας τελετάς· ότι δηλ. ποιούσιν οι Aνατολίται το σημείον του Σταυρού διά των τριών δακτύλων, δηλούντων την Αγ. Τριάδα, φέρουσι δε πρώτον αυτούς προς το μέτωπον εις ανάμνησιν της εν τω ουρανώ οικούσης Θεότητος, είτα δε προς την κοιλίαν, ίνα δηλώσωσιν ότι οι Ιησούς κατέβη εις Άδην, προς το δεξιόν ώμον, διότι εκ δεξιών του Πατρός εκάθισεν ο Υιός, και τέλος προς αριστεράν, ίνα απομακρύνωσιν από της καρδίας των τον Σατανάν.
 
20. Ovipare.
Μετά ταύτα εξήγησεν αυτή το όνομα και την χρήσιν εκάστου μέρους της ιεράς πανοπλίας του λειτουργούντος, της ζώνης, «ήτις ζώννυσιν αυτόν ισχύι», του επιγονατίου, όπερ είναι ως ρομφαία επί τον μηρόν του11, του φελονίου, του οποίου τα τρίγωνα σημαίνουσιν τον Ιησούν Χριστόν, τον ακρογωνιαίον της Εκκλησίας λίθον, και της λόγχης, ην ενέπηγε πλαγίως ο ιερεύς εις τον άρτον της προθέσεως εις ανάμνησιν της βυθισθείσης υπό του Ρωμαίου στρατιώτου εις την πλευράν του Σωτήρος.
Ενώ έλεγε ταύτα ο Θεωνάς, ο λειτουργών έκοπτε και δεύτερον άρτον, ον μετέβαλλεν εις «σώμα της Παρθένου», της οποίας την πραγματικήν παρουσίαν εν τοις μυστηρίοις επίστευον οι τότε ανατολίται, αφού μάλιστα ημέραν τινά, ενώ εξεφώνει ο ιερεύς το «Εξαιρέτως της Παναγίας Αχράντου», μετεμορφώθη αίφνης ο άρτος της προθέσεων εις ορατήν Παρθένον, κρατούσαν τον Υιόν εις τας αγκάλας. Οι δε λοιποί άρτοι καθιερώθησαν εις τον Άγ. Ιωάννην τον Βαπτιστήν, τους προφήτας, τους μάρτυρας και τους άλλους αγίους· μετά τούτους εγένετο μνεία και των ζώντων ήτοι του αρχιεπισκόπου, των ιερέων, των ευεργετών της Εκκλησίας και άλλων· αφού δε πάντες έλαβον την ανήκουσαν μερίδα του θυμιάματος, ως πρότερον εν τω αυτώ ναώ κατά την εορτήν του Θησέως, εθυμίασεν ο Διάκονος την Aγίαν Τράπεζαν και τον Αστερίσκον, μετά δε ταύτα εψάλη το «εκ βαθέων» και έπειτα...
Αλλά περιττόν νομίζω, αναγνώστα, να ακροασθώμεν μέχρι τέλους την λειτουργίαν, ήτις άλλως ήτο ως και σήμερον βυζαντινή, και τοιαύτη κατά του Καθολικούς θέλει διαμένει προς τιμωρίαν του σχίσματος εις άπαντας τους αιώνας, ανεπίδεκτος εκπολιτίσεως και προσκολλημένη εις τους τύπους του μεσαιώνος, ως το οστρείδιον εις τον βράχον.
Οι δε Γερμανοί εθαύμαζον το μήκος της ατελευτήτου εκείνης ιερουργίας, ήτις ήτο επιτομή της επιτομής της Συνάξεως του Αγ. Ιακώβου, αλλά και οι απόγονοι του Περικλέους εθεώρουν μετ’ απορίας τους δύο εκείνους ξένους, ως ο φυσικοϊστορικός περίεργόν τι του ζωϊκού βασιλείου προϊόν, μη δυνάμενοι να συμβιβάσωσι το ράσον των μετά του αγενείου προσώπου και της βραχείας κόμης. Άμα δε ετελείωσεν η τελετή και έλαβεν έκαστος το αντίδωρον, εσχηματίσθη περί τα δύο τέκνα της Δύσεως πολυκέφαλος κύκλος περιέργων, εξεταζόντων αυτούς από κορυφής μέχρι των ποδών και πάντων ερωτώντων, πόθεν ήσαν και πώς μοναχοί όντες δεν ησχύνοντο να κόπτωσι τα γένειά των και, το αποτροπαιότατον, να φορώσιν εσώβρακον, όπερ εθεωρείτο υπό των ανατολιτών καλογήρων ως ασυγχώρητος μαλθακότης.
Η Ιωάννα και ο Θεωνάς μόλις επρόφθανον αποκρινόμενοι εις τας παντοίας ταύτας ερωτήσεις, ενώ η περισφίγγουσα αυτούς ανθρωπίνη άλυσος καθίστατο τοσούτω στενή, ώστε και η αναπνοή αυτών ήρχιζε να στενοχωρήται, οι δε Φρουμέντιος, όστις ούτε ελληνικά εννόει ούτε είχε πολλήν υπομονήν, επειράτο ήδη ν’ ανοίξη δίοδον διά των γρόνθων, ότε καλή τύχη προφθάσας ο επίσκοπος ηλευθέρωσεν αυτούς, επιπλήξας το ποίμνιον διά την αδιακρισίαν του. Παραλαβών έπειτα τους δύο ξένους επί του αρχιερατικού φορείου του, βασταζομένου υπό οκτώ νεοφωτίστων Βουλγάρων, οίτινες υπηρέτουν ως ίπποι την Αυτού Μακαριότητα, μετέφερεν αυτούς εις την παρά τους πρόποδας της Ακροπόλεως επισκοπήν, όπου πολύοψον συμπόσιον είχεν ετοιμασθή προς πανηγυρισμόν της αναστηλώσεως των εικόνων.
Η τράπεζα ήτο εστρωμένη εις τον κήπον υπό την πράσινον σκιάν γηραιάς πλατάνου και έκυπτεν υπό το βάρος των σταμνίων και κρεάτων, ων αι αναθυμιάσεις ανεμιγνύοντο μετά της οσμής των ανθέων. Μετ’ ου πολύ δε ήρχισαν να φθάνωσι και οι συνδαιτυμόνες. Ο πλείστοι τούτων ήσαν ορθόδοξοι καλόγηροι, καταφυγόντες εις τα σπήλαια και τα όρη επί της Εικονομαχίας, ίνα μη αναγκασθώσιν υπό του Θεοφίλου να πτύσωσιν επί των ιερών εικόνων ή να νυμφευθώσι καλογραίαν εν μέση αγορά.
Οι καλοί ούτοι ερημίται είχον καταντήσει άγριοι και φοβεροί την όψιν εκ της μακράς αυτών μετά των θηρίων συνοικήσεως, εν αυτοίς δε διεκρίνοντο ο Πάτερ Βατθαίος, εκ του στόματος του οποίου εξήρχοντο σκώληκες διά την υπερβολικήν νηστείαν, ο Αθανάσιος, όστις ουδέποτε ένιψε το πρόσωπον ή τους πόδας του ουδ’ έφαγε μαγειρευμένον φαγητόν, διότι οσάκις έβλεπε το πρόσκαιρον πυρ του μαγειρείου ενθυμείτο το άσβεστον πυρ της Κολάσεως και έκλαιε, και ο Μελέτιος του οποίου το σώμα εκαλύπτετο από κεφαλής μέχρι ποδών υπό έλκους πονηρού ως του Ιώβ. Αλλ’ ο μεν Ιώβ εξέετο προς ανακούφισιν δι’ οστράκου, ο δε όσιος Μελέτιος, οσάκις έπιπτε κατά γης σκώληξ εκ των πληγών του, ελάμβανεν αυτόν και τον έθετε πάλιν εις τον τόπον του, ίνα έχη τους πόνους της σαρκός περισσοτέρους και τας αμοιβάς εις την ψυχήν του παρομοίως.
Μετά τούτους προσήλθεν ο πάτερ Παφνούτιος, όστις βυθισμένος αείποτε εις ουρανίους εκστάσεις τόσω ολίγον εφρόντιζε περί των επιγείων, ώστε διψήσας έτυχε πολλάκις να πίη αντί ύδατος το έλαιον της κανδήλας του, ο όσιος Τρύφων, ουδέποτε φορέσας καθαρόν υποκάμισον, αλλά πάντοτε τα άπλυτα του ηγουμένου του, ο ερημίτης Νίκων, όστις υποπεσών εις την αμαρτίαν της σαρκός εκλείσθη προς μετάνοιαν εις νεκροταφείον, όπου έμεινε τριάκοντα έτη, κοιμώμενος όρθιος ως οι ίπποι και τρώγων μόνον τα χόρτα, άτινα εβλάστανον εκ της γης ποτιζομένης υπό των δακρύων του.
 
21. Viripare.
Kατόπιν τούτων ήλθον και άλλοι ορεινοί καλόγηροι, στηρίζοντες διά μακράς ράβδου το βραδύ και κλονούμενον βήμα των. Τινές τούτων ήσαν ως αρχαία αγάλματα ηκρωτηριασμένοι, πάντες δε ανεξαιρέτως ρυπαροί, φθειραλέοι και ανυπόφορον οσμήν νηστείας, αγιότητος και σκόρδων αποπνέοντες. Η ταλαίπωρος Ιωάννα ωπισθοδρόμει μετά φρίκης ενώπιον των βδελυρών εκείνων προϊόντων του ανατολικού φανατισμού, οτέ μεν την ρίνα της φράσσουσα, οτέ δε κλείουσα τους οφθαλμούς, διστάζουσα αν ήσαν εκείνοι ανθρώπινα όντα και ακουσίως αναπολούσα όσα ανέγνωσε παρά τοις αρχαίοις περί των κυνοκεφάλων και πιθηκανθρώπων ή εν τοις συναξαρίοις περί των Σατύρων, οίτινες συνέζων μετά του Αγ. Αντωνίου εις τας ερήμους της Θηβαΐδος, διαλεγόμενοι μετ’ αυτού περί θεολογίας.
Αλλ’ οι δυσώδεις και σκωληκόβρωτοι εκείνοι σκελετοί, δι’ ους απόλαυσις και απώλεια, Κόλασις και καθαριότης ήσαν λέξεις συνώνυμοι, οι μοναχοί, λέγω, αναχωρηταί, ερημίται και ασκηταί εκείνοι, ων μόνη η ανάμνησις διεγείρει σήμερον τον οίκτον ή την φρίκην, είχον μεγάλην υπόληψιν επί της βασιλείας της ευσεβούς Θεοδώρας, ως οι αμαξηλάται επί Μιχαήλ του γ΄, οι πίθηκοι επί του πάπα Ιουλίου και οι φοιτηταί των Χαυτείων επί της ημετέρας μεσοβασιλείας· ο δε φιλόδοξος και αυλικός επίσκοπος Νικήτας ηναγκάζετο να περιποιήται αυτούς, ως οι παρ’ ημίν υποψήφιοι βουλευταί να δίδωσι την χείρα εις τα περικαθάρματα της αγοράς και τους κακούργους των ορέων.
Πλην δε τούτων, των καλογήρων δηλ., ήσαν προσκεκλημένοι εις την τράπεζαν του επισκόπου δύο διδάσκαλοι ελληνικών γραμμάτων, είς αστρολόγος και τρεις ευνούχοι της βυζαντινής αυλής, κομίσαντες εις Αθήνας το αυτοκρατορικόν διάταγμα της αναστηλώσεως των εικόνων.
Αφού πάντες ούτοι έλαβον θέσιν και απηγγέλθη το «φάγονται πένητες», κόψας ο Νικήτας τεμάχιον άρτου προσέφερεν αυτό εντός αργυρού δίσκου εις την εικόνα της Παναγίας, ήτις κατά τα συμπόσια των τότε ευσεβών χριστιανών ελάμβανε πάντοτε την πρώτην μερίδα, ως η θυγάτηρ της Ρέας12 παρά τοις αρχαίοις. Mετά ταύτα εφρόντισεν ο επίσκοπος και περί των συνδαιτυμόνων του, βυθίσας την μάχαιραν εις την κοιλίαν παχέος εριφίου, εξ ης ανοιχθείσης διεχύθη αμέσως ευφρόσυνος σκορόδων, κρομμυδίων και πράσων οσμή, δι’ ων το ζώον εκείνο ήτο μετά θαυμαστής τέχνης ωνθυλευμένον. Μετά το ερίφιον παρετέθησαν ιχθύες διά χαβιαρίου ηρτυμένοι και έπειτα πρόβατον μετά μέλιτος και κυδωνίων.
Η Ιωάννα συνειθισμένη εις τα απλά και ακαρύκευτα φαγητά της τότε Γερμανίας, όπου και αυτά τα συμπόσια ήρχιζον και ετελείονον ως εν τη Ιλιάδι διά ψητών κρεάτων, εβύθιζε το περόνιον μετά δισταγμού και δυσπιστίας εις τα πολύπλοκα εκείνα προϊόντα της βυζαντινής μαγειρικής, ως οι Ευρωπαίοι περιηγηταί εις τα ύποπτα μαγειρεύματα των αθηναϊκών ξενοδοχείων· ότε δε εγεύθη τον μετά πίσσης, γύψου και ρητίνης συγκερασμένον οίνον της Αττικής, απέστρεψε μετά τρόμου τα χείλη, φοβηθείσα μη οι Αθηναίοι εκείνοι προσέφερον αυτή κώνειον, ως εις τον Σωκράτην, ή όξος μετά χολής, ως οι Εβραίοι εις τον Ιησούν.
Ο γείτων της μοναχός προσέφερεν ως αποζημίωσιν έτερον ποτήριον· αλλά και τούτο προυξένησεν έτι μείζονα εις την ημετέραν Γερμανίδα αηδίαν, πλήρες ον καλογηρικού τινος ποτού, καλουμένου βαλανίου13, όπερ εφεύρε πιθανώς ο Άγ. Αντώνιος, βράσας του χοίρου του τας βαλάνους, και το οποίον σώζεται ακόμη εν τοις σχολείοις της Ελλάδος, παρατιθέμενον αντί καφέ εις τους δυστυχείς υποτρόφους. Ενί λόγω η τε Ιωάννα και ο Φρουμέντιος εκάθηντο εις την πολύοψον εκείνην τράπεζαν νήστεις και διψαλέοι, ως οι Φράγκοι πρέσβεις εις τα συμπόσια του Νικηφόρου, μέχρις ου ευσπλαγχνισθείς αυτούς ο φιλόξενος Νικήτας διέταξε να παρατεθώσιν οπταί τρυγόνες, μέλι του Υμηττού και άδολος οίνος της Χίου.
Εις την θέαν του περιέχοντος το θείον εκείνο ποτόν ερυθρού σταμνίου, αι ζοφεραί όψεις των καλών ασκητών ήστραψαν υπό της χαράς ως ο Άδης, ότε κατέβη εις αυτόν ο Ιησούς, πάντες δε έτειναν μετά προθυμίας το ποτήριον εις το προφυρούν νέκταρ της πατρίδος του Ομήρου, αποδεικνύοντες ούτω ότι η ανθρωπίνη φύσις υπόκειται μεν ως και αι εγκυμονούσαι γυναίκες εις ιδιοτρόπους ορέξεις, δυναμένη ν’ αγαπήση το βαλάνιον, την ρυπαρότητα, τους χοίρους και τον ρητινίτην, αλλ’ άμα το αληθές και άδολον καλόν υπό οιανδήποτε μορφήν επιλάμψη, ευθύς στρέφεται προς εκείνο ως η μαγνήτις προς τον πόλον και οι δαιτυμόνες του Νικήτα προς το σταμνίον της Χίου.
Σοφισταί μοι φαίνονται οι ισχυριζόμενοι ότι έκαστος λαός ή και άνθρωπος έχει ίδιόν τινα τύπον του καλού και ψευδής παροιμία περί ορέξεων ουδείς λόγος.14 Εκ της αυτής ζύμης είναι πεπλασμένα πάντων των απογόνων του Αδάμ τα όμματα, τα ώτα και τα χείλη· «είς άρτος και έν σώμα οι πολλοί εσμέν»15 και εις πάντας αρέσκουσιν αι παρθένοι της Κιρκασίας, οι αδάμαντες των Ινδιών, οι ίπποι των Αράβων, αι στήλαι του Παρθενώνος, αι σταφυλαί της Κωνσταντινουπόλως, οι πόδες των Ισπανίδων, ο πάγος εν ώρα θέρους, τα ιταλικά άσματα και οι οίνοι της Γαλλίας· και αυτοί δε οι μαύροι της Αφρικής προτιμώσι τας λευκάς γυναίκας μάλλον ή τας Αιθιοπίδας.
Αν εις τινά των ημετέρων εκκλησιών ενεφανίζετο Παναγία τις του Ραφαήλου ή αντήχει αίφνης ιερά τις του Ροσσίνη ή Μοζάρτου μελωδία, προς ταύτας, νομίζω, ήθελον στραφή τα αληθώς ορθόδοξα όμματα και τα ώτα, άξιοι δε του ονόματος σχισματικών ήθελον είναι οι προτιμήσαντες τας βυζαντινάς μαυρογραφίαςς και ρινοφωνίας.
Ο Νικήτας εκέρνα τους δαιτυμόνας του, απαγγέλλων το εδάφιον των Παροιμιών, «Πίνετε οίνον, ον εκέρασα υμίν16», οι δε μοναχοί έτεινον το ποτήριον, ψάλλοντες το του Ησαΐου «Δεύτε λάβωμεν οίνον και οινοφλυγήσωμεν μέθην17» πριν δε πίωσιν, έκλειον ευσεβώς τους οφθαλμούς κατά την ρητήν διαταγήν του Σολομώντος, απαγορεύοντος εις τους οινοπότας να θεωρώσι τον οίνον, πριν πίωσιν αυτόν,18 ως ο Μωάμεθ εις τους Τούρκους τας συζύγους των, πριν νυμφευθώσι. Το να μεθύη τις ευκόλως, σημείον ότι δεν είναι μέθυσος, ως και το να επιθυμή όσας βλέπει γυναίκας απόδειξις σωφροσύνης· των δε καλών εκείνων ασκητών αι κεφαλαί, αίτινες από τοσούτων χρόνων μόνον της προσευχής και των ουρανίων εκστάσεων την ηθικήν μέθην εγνώριζον, ήρχισαν μετ’ ολίγον να γυρίζωσιν ως η γη περί τον ήλιον.
Αλλά και μεθυσμένοι όντες μόνον περί αγίων πραγμάτων ωμίλουν οι όσιοι εκείνοι ερημίται. Καθώς δε οι γέροντες αγωνισταί χαίρουσι διηγούμενοι μετά το δείπνον τας μάχας και τα τρόπαιά των, ούτω ήρχισαν κακείνοι να ανυμνώσι τα θαύματα και τας αθλήσεις των· ο μεν ότι φιλευθείς υπό πτωχού ανθρώπου, μη έχοντος άλλο να προσφέρη αυτώ πλην ολίγην φακήν, εφύτευσεν εις τα γένεια του ξενίζοντος κόκκον σίτου, ο οποίος τοσούτον επολλαπλασιάσθη, ώστε ο καλός εκείνος άνθρωπος σείων την γενειάδα εγέμισε πεντήκοντα σάκκους σίτου· ο δε διηγήθη ότι κατά διαταγήν του ηγουμένου εφύτευσεν εις τον κήπον της μονής την ποιμαντικήν αυτού ράβδον, ήτις ποτιζομένη καθ’ ημέραν δι’ ύδατος και δακρύων μετά τρεις χρόνους εβλάστησε και έδωκε τόσω πολλούς και παντοίους καρπούς, μήλα, ροδάκινα, σύκα και σταφυλάς, ώστε εξ αυτών εχορτάσθησαν όλοι οι αδελφοί του· ο δε όσιος Νίκων ιστόρησεν ότι τρωθείς την καρδίαν υπό πόθου να ίδη την ένδοξον ωραιότητα της Παναγίας, ενήστευε και προσηύχετο νηχθημερόν, μέχρις ου ευσπλαχνισθείσα αυτόν η ελεήμων Παντάνασσα ενεφανίσθη ενώπιόν του με τοσαύτην ωραιότητα και λάμψιν, ώστε θαμβωθείς έμεινε μονόφθαλμος, ήθελε δε μείνει και τυφλός, αν δεν επρόφθανε να κλείση τον ένα οφθαλμόν.
 
22. Ἀνὴρ μὲν ἂν κόμα, ἀτιμία αὐτώ ἐστι, γυνὴ δέ, δόξα.
Μετά τούτους έλαβε το λόγον ο όσιος Παγκράτιος, ου η ράβδος έκαμνε τας πέτρας να βλαστάνωσι κρίνα, ο Αθηναίος ερημίτης Αιγίδιος, του οποίου η σκιά εθεράπευεν όσους επεσκίαζεν ασθενείς, ώστε οσάκις επεσκέπτετο τας οδούς των πόλεων, εμάχοντο οι πάσχοντες περί αυτής ως οι αρχαίοι περί όνου σκιάς, ο Βατθίας, τον οποίον αντί να καίωσιν εδρόσιζον αι φλόγες, ως τους Ολλανδούς το πιπέρι.
Τοιαύτα και άλλα θαυμάσια διηγούντο οι καλοί ασκηταί, πίνοντες οίνον της Χίου εις υγείαν της ορθοδόξου και φιλτάτης δεσποίνης των Θεοδώρας. Και μη νομίσης, αναγνώστα, ότι εξημμένων καλογήρων οπτασίαι ή συναξαριστών ληρήματα εισί ταύτα· απ’ εναντίας, είναι θαύματα αυθεντικά και υπό της Εκκλησίας ανεγνωρισμένα, τα οποία πας ορθόδοξος χρεωστεί κατά τον κανόνα της πανσέπτου οικουμενικής εν Νικαία συνόδου να «δέχηται πίστει ολοψύχω», αν δε πειραθή ως «αδύνατα να διαβάλη ή κατά το δοκούν να παρεξηγήση, Ανάθεμα έστω!»
Ενώ οι ασκηταί ωμίλουν περί θαυμάτων, ο Νικήτας διελέγετο μετά των δύο βενεδικτίνων και των βυζαντινών ευνούχων περί δογματικής. Εν πρώτοις ηρώτησε την Ιωάνναν τί εδογμάτευον οι σοφοί της Δύσεως περί της Ευχαριστίας19, αν δηλαδή πιστεύουσιν ότι ο άρτος και οίνος μεταβάλλονται τω όντι εις σώμα και αίμα του Σωτήρος ή θεωρούσιν αυτήν ως σύμβολον και εικόνα του θείου σώματος. Το ζήτημα εκείνο απησχόλει τότε τα πνεύματα ως σήμερον το Aνατολικόν, η δε Ιωάννα αγνοούσα την περί τούτου γνώμην του ξενίζοντος, απεκρίθη διπλωματικώς ότι καθώς ο ήλιος είναι εν τω ουρανώ, η δε λάμψις και θερμότης αυτού επί της γης, ούτω και το σώμα του εκ δεξιών του Πατρός καθημένου Χριστού ευρίσκεται εν τω άρτω και οίνω της μεταλήψεως. Αλλ’ η μεταφορική αύτη απάντησις δεν ηυχαρίστησε τον Νικήταν, όστις πιστεύων εις την «πραγματικήν παρουσίαν» εξήγησεν εις την Ιωάνναν ότι ο άρτος και οίνος είναι αυτό το νεκρόν σώμα του Σωτήρος, ο δε στόμαχος ημών ο τάφος αυτού, εις τον οποίον ενταφιάζεται υπό του ιερέως, αλλά μετ’ ολίγον ανίσταται εξ αυτού, ως και μετά την Σταύρωσιν ανέστη ο Ιησούς τριήμερος εκ τάφου.
Μετά ταύτα ηρώτησεν αυτήν, αν οι εν τη Δύσει χριστιανοί ετίμων κακείνοι την Παναγίαν διά του επιθέτου «Θεοτόκος», η δε Ιωάννα απεκρίθη ότι ωοτόκους20 εκάλουν τας όρνιθας και ζωοτόκους21 τας γαλάς, ώστε εφοβούντο μη διά την συγγένειαν των λέξεων σκανδαλίση το Θεοτόκος τας ακοάς των πιστών και πλην τούτου μη δώση αφορμήν εις τους ειδωλολάτρας να παραβάλωσι την Θεομήτορα προς την Ρέαν, ως οι εν Αιγύπτω οπαδοί της Υπατίας. Θέλουσα έπειτα να θέση κακείνη τον επίσκοπον εις απορίαν, ηρώτησεν αυτόν διατί δεν έκοπτον οι Aνατολίται τας τρίχας της κεφαλής, παραβαίνοντες την συμβουλήν του αποστόλου Παύλου, θεωρούντος γυναικοπρεπές και άτιμον το να τρέφη ανήρ μακράν κόμην.22
Ουδέν έχων εις τούτο ν’ αντείπη ο Νικήτας23 έξεσε την κομώσαν κεφαλήν του, στρέψας και πάλιν τον λόγον περί δογμάτων, περί της «αντιδόσεως», περί της διπλής φύσεως του Ιησού μετά την ενσάρκωσιν, περί του αν ο «λόγος» ηνώθη μετά του σώματος του Σωτήρος εν τη κοιλία της Παρθένου ή μετά τον τοκετόν αυτής, και άλλων θεολογικών κόμβων, ους έλυσαν οι εν Εφέσω πατέρες διά της μαχαίρας, ως ο Μέγας Αλέξανδρος τον γόρδιον δεσμόν, ή διά λακτισμάτων, ως οι όνοι τας ερωτικάς και χορτοφαγικάς διενέξεις των24.
Εν τούτοις, επελθούσης της νυκτός, οι υπηρετούντες διάκονοι έσπευσαν να φέρωσι λαμπάδας, ίνα φωτίσωσι τον συζητούντα επίσκοπον των, όπως μη γείνη επίσκοτος, ως οι επί Κοπρωνύμου καταργήσαντες τας εικόνας πατέρες. Αλλ’ οι σύνδειπνοι απαυδήσαντες ήδη εκ της αμηχάνου εκείνης συζητήσεως αφήκαν τα επιχειρήματα, ίνα λάβωσι και πάλιν τα ποτήρια. Η δε Ιωάννα ζαλισθείσα υπό του οίνου και των κραυγών των περί αυτήν καλογήρων, οίτινες εδίδασκον ήδη τα πινάκια να χορεύωσι και τα ποτήρια να πετώσιν, ηγέρθη ησύχως και εξήλθε της επισκοπής, ακολουθουμένη υπό του πιστού Φρουμεντίου.
Ο κήπος εκείνος έκειτο, ως είπομεν, παρά τους πρόποδας της Ακροπόλεως, ώστε μετά βραχείαν ανάβασιν ευρέθησαν οι ερασταί επί της κορυφής του μαρμαρίνου εκείνου βράχου, περί ου οπαδός τις των «τελικών αιτίων» ήθελεν ειπεί ότι ετέθη επίτηδες εκεί, ίνα χρησιμεύση ως υπόβαθρον εις τα μνημεία του Περικλέους, ως ετοποθετήθη κατ’ αυτούς και μύτη εν μέσω του προσώπου, ίνα υποστηρίζη τα ομματοϋάλια.
Ήτο η ώρα, καθ’ ην οι βρυκόλακες, οι τυμπανιτικοί, αι λάμιαι και οι άλλοι κάτοικοι του σκότους διαφεύγουσι τους σκώληκας του τάφου ή του Άδου τας πύλας, αφού δεν φρουρεί πλέον αυτάς ο τρικέφαλος Κέρβερος, και πλανώνται εις τους αγρούς, ταράττοντες τα όνειρα των προβάτων και τα φιλήματα των εραστών. Αλλ’ οι ημέτεροι μοναχοί, φέροντες ανηρτημένον περί τον τράχηλον οδόντα της Αγ. Σαβίνης, απέφυγον δι’ αυτού τας κακάς συναντήσεις, μακρόθεν δε μόνον είδον αγέλην ονοκεφάλων παγανιών, οίτινες σείοντες τα μακρά ώτα των ητένιζον ερωτικώς την σελήνην, εις το φως της οποίας εζήτουν τον περιμενόμενον Μεσσίαν. Δις δε ή τρις προσέκοψαν κατά καλογήρων κοιμωμένων επί των πλακών των Προπυλαίων, οίτινες ουδέ καν μετεκινήθησαν· καθότι οι Έλληνες είχον ήδη συνειθίσει να καταπατώνται ως σταφυλαί υπό τους πόδας των ξένων.
 
23. Πιθανὸν να ὑπάρχῃ ἡκατάλληλος ἀπάντησις, ἀλλὰ δεν ἠδυνήθην ν' ἀνεύρω αὐτήν, οἱ δὲ ἱερεῖς, οὖς ἠρώτησα περὶ τούτου, δεν ἐγνώριζον πλείονα τοῦ Νικητά.
Η Ιωάννα άλλους ναούς δεν είχεν ιδεί πλήν μόνων των δρυϊδικών μονολίθων και τινών αμόρφων ρωμαϊκών ερειπίων, της δε πατρίδος της αι εκκλησίαι ήσαν αι πλείσται ξύλιναι και απελέκητοι, ως οι ανεγείροντες αυτάς Γερμανοί· ώστε δεν ηδύνατο να χορτάση θαυμάζουσα τας στήλας του Παρθενώνος και τας Καρυάτιδας του Ερεχθείου, περί ων ηρώτα κατασπαζόμενος τους πόδας των ο καλός Φρουμέντιος αν ήσαν άγγελοι απολιθωθέντες. Ο ναός της παρθένου Αθηνάς ανήκε τότε εις την παρθένον Μαρίαν. Αλλά κατ’ εκείνην την στιγμήν ούτε ρινόφωνοι ψαλμωδίαι ούτε λιβάνου νεκρώσιμοι αναθυμιάσεις ή κώδωνες οχληροί ήρχοντο να ταράξωσι τα θέλγητρα των αναμνήσεων· γλαύκες μόνον τινές εμφωλεύουσαι εις τα κοιλώματα της οροφής εξέπεμπον εκ διαλειμμάτων πένθιμον κραυγήν, ως ει εθρήνουν της δεσποίνης των την εξορίαν.
Ο δίσκος της Εκάτης, περικυκλούμενος υπό νεφών διαφανών ως σεμνή παρθένος υπό των νυκτικών της πέπλων, έλαμπεν ακίνητος εις ύψος ακαταμέτρητον, επιχέων επί των αθανάτων εκείνων μαρμάρων λάμψιν λευκήν και αμυδράν, οίαν και επί του κοιμωμένου Αδώνιδος, ότε επεσκέπτετο αυτόν η θεά επί των ακρωρειών του Λάτμου. Αι στήλαι του Ολυμπιείου, το ρεύμα του Ιλισσού, τα γλαυκά κύματα του Φαλήρου, οι ελαιώνες, αι ροδοδάφναι, αι κορυφαί των λόφων στεφόμεναι υπό εκκλησιών ή μνημείων, πάντα ταύτα περιέσφιγγον την όρασιν των δύο νεανίσκων διά ζώνης και αυτού του κεστού της Αφροδίτης θελκτικωτέρας, η δε ηδονή, ην ησθάνοντο εκ του πανοράματος τούτου, καθίστατο διπλασία, διότι μεθυσμένοι όντες έβλεπον τα πάντα διπλά.
Η Ιωάννα είχε καθίσει επί μαρμαρίνου εδωλίου, ο δε Φρουμέντιος κατακλιθείς παρά της φίλης του τους πόδας εδείκνυεν αυτή τον ναόν της απτέρου Νίκης, ευχόμενος ο έρως αυτών να διαμείνη άπτερος ως εκείνη. Τοιαύτα λέγοντες και διά φιλημάτων διακόπτοντες πολλάκις τον λόγον, ως οι συγγραφείς διά κομμάτων τας περιόδους, απεκοιμήθησαν επί του μαρμάρου της Πεντέλης, ως ο Ιακώβ επί των λίθων της Χαρράν.
Την επιούσαν το πρωί, αποσείσαντες τον ύπνον εκ των οφθαλμών και εκ των ράσων την δρόσον της πρωίας κατέβησαν, ίνα επισκεφθώσι και τας Αθήνας. Η καρδία της Ιωάννας έπαλλεν υπό περιεργίας άμα και φόβου, αναλογιζομένης ότι έμελλε μετ’ ολίγον να θαυμάση την κατείδωλον εκείνην πόλιν, της οποίας και μόνη η όψις κατά τον Άγ. Γρηγόριον ήτο επικίνδυνος εις τας ψυχάς των χριστιανών, ως η θέα της πρώην χαριτοβρύτου και φιλομειδούς ερωμένης εις άνδρα νυμφευθέντα άσχημον και συνωφρυωμένην γυναίκα. Αλλ’ αι ελπίδες και οι φόβοι της ημετέρας ηρωίδος απέβησαν κενοί.
Προ πολλού οι ευσεβείς αυτοκράτορες του Βυζαντίου είχον κατεδαφίσει τα έργα εκείνα του Μύρωνος, Αλκαμένους και Πολυκλείτου, τα οποία εθαύμασεν ο Άγ. Λουκάς και εσεβάσθη αυτός ο Αλαρίχος. Το έργον της καταστροφής αρξάμενον επί Κωνσταντίνου επεραιώθη επί Θεοδοσίου του μικρού. Και ου μόνον κατά των λίθων επέδειξαν τον χριστιανικόν ζήλον των οι ακάματοι εκείνοι ειδωλοθραύσται, αλλά και κατά των δυστυχών εκείνων, όσους υπωπτεύοντο εμμένοντας εις των πατέρων των την θρησκείαν. Ο σφάζων πρόβατον προς οικογενειακήν ευωχίαν, ο προσφέρων άνθη εις του πατρός του τον τάφον, ο συλλέγων χαμαίμηλα εις το φως της σελήνης, ο αρωματίζων την οικίαν του ή φέρων ανηρτημένον περί τον τράχηλον φυλακτήριον κατά του πυρετού κατεμηνύετο υπό κουκουλοφόρων κατασκόπων ως μάγος ή ειδωλολάτρης, κατεβαρύνετο δι’ αλύσεων και εστέλλετο εις Σκυθούπολιν, όπου είχε στηθή χριστιανικόν κρεουργείον.
Εκεί συνεδρίαζον ευσεβείς δικασταί, αμιλλώμενοι τις πλείονας ειδωλολάτρας να οπτήση επί εσχάρας, να βράση εντός ζέοντος ελαίου ή κατακόψη μεληδόν. Μυριάδες μαρτυρολογίων διηγούνται τας αθλήσεις των χριστιανών ομολογητών, εκ των πληγών των οποίων έσταζε γάλα, και ους εδρόσιζον οι φλόγες, αλλ’ ουδείς έγραψεν ακόμη το αψευδές συναξάριον των μαρτύρων εκείνων, οίτινες αντί μυθώδους γάλακτος έχυσαν αίμα αληθές και αντί να τους δροσίση κατέκαυσε το πυρ της χριστιανικής ανεπιεικείας, καυστικώτερον ον, φαίνεται, του πυρός της πολυθεϊκής ωμότητος.
 
24. Κατὰ τὸν Εὐάγριον (βιβλ. Β/, κεφ. 2) ὁΠατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φλαβιανὸς ἀνῃρέθη κατὰ τὴν δευτέραν ἐν Ἐφέσω Σύνοδον «λακτιζόμενος πρὸς Διοσκόρου» πατριάρχου Ἀλεξανδρείας, ὅστις κατὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ Ζωναρὰ (βιβλ. ΙΓ/. σ. 44) εἶχε τὴν κακὴν συνήθειαν να λακτίζη ὡς ἡμίονος.
Οι δύο βενεδικτίνοι ακολουθούμενοι υπό του Θεωνά και πλήθους Αθηναίων, οίτινες ως και κατά τους χρόνους του Αποστόλου «προς ουδέν άλλο ηυκαίρουν ή λέγειν και ακούειν τι καινόν», περιέδραμον πάσαν την πόλιν, η οποία στερηθείσα των ειδώλων και των βωμών της ωμοίαζε τον υπό του Οδυσσέως τυφλωθέντα Πολύφημον. Όπου πρώην υψούτο άγαλμα, είχεν εμπηχθή ξύλινος σταυρός, και όπου βωμός, μικροσκοπικόν εκκλησίδιον, στεγαζόμενον διά θόλου ομοιάζοντος πετρίνην φενάκην. Οι ναΐσκοι εκείνοι είχον ανεγερθή υπό της Αθηναΐδος Ευδοκίας, ήτις, θελήσασα εις έκαστον των αγίων ν’ αφιερώση ιδιαιτέραν κατοικίαν, ηναγκάσθη να οικοδομήση πλήθος καλυβών, αίτινες υπενθύμιζον την τεκτονικήν βιομηχανίαν των καστόρων μάλλον ή το μεγαλείον του αγνώστου Θεού. Παρά δε τα πρόθυρα αυτών εκάθηντο μοναχοί και ασκηταί, ξέοντες τα έλκη των ή αρχαία χειρόγραφα προς εγγραφήν συναξαρίων, πλέκοντες καλάθια, προγευματίζοντες κρομμύδια και ευχαριστούντες ίσως κακείνοι τον Θεόν ότι εγεννήθησαν Έλληνες και όχι βάρβαροι.
Μόνον το αρχαϊκόν κάλλος των γυναικών εθαύμαζον οι δύο ξένοι. Κατά τον αιώνα εκείνον αι Αθήναι ήσαν ο γυναικών των βυζαντινών αυτοκρατόρων, οίτινες ελάμβανον εκείθεν τας συζύγους των, ως οι διάδοχοι αυτών Σουλτάνοι εκ Κιρκασίας. Η βελτίωσις αύτη της αττικής φυλής ήρξατο από των χρόνων της Eικονομαχίας, ότε, εξορισθέντων των βυζαντινών εικονισμάτων, αι γυναίκες αντί να έχωσιν ακαταπαύστως προ των οφθαλμών ισχνάς Παναγίας και λιποσάρκους αγίους, ανύψουν και πάλιν τους οφθαλμούς προς τα ανάγλυφα του Παρθενώνος και εγέννων τα τέκνα των όμοια τούτοις· ώστε και υπό την έποψιν της καλλιτεκνίας αναγκαία φαίνεταί μοι η μεταρρύθμισις της εκκλησιαστικής ημών εικονογραφίας. Απόδειξις δε της επιρροής ταύτης των εικόνων έστωσαν αι σύζυγοι των Εβραίων τραπεζιτών της Πρωσσίας, αίτινες από πρωίας μέχρι νυκτός μετρώσαι τάλληρα και φλωρία φέροντα την προτομήν του βασιλέως Γουλιέλμου, τίκτουσι τέκνα τοσούτον ομοιάζοντα των μονάρχη, ώστε δικαίως επωνομάσθη πατήρ των υπηκόων του25.
Αλλά πλην του κάλλους των γυναικών εθαύμαζον τα δύο τέκνα της Άρκτου και την ασυνήθη αυτοίς σεμνότητα των παρθένων, αίτινες περιτυλιγμέναι εις τους μακρούς πέπλους των συνεσφίγγοντο παρά την μητρικήν πλευράν, ως ξίφος παρά τον μηρόν στρατιώτου, τα δε βλέμματα αυτών αντί να μοιράζωσιν ως αντίδωρον εις τους διαβάτας προσήλουν εις την γην, ίνα αποφύγωσι τους λάκκους και τας παρεκτροπάς, ερυθριώσαι οσάκις έσειεν ο άνεμος τας πτυχάς της εσθήτος των και κατά πάντα διάφοροι των σημερινών κορασίδων, αι οποίαι τοσούτον ομοιάζουσιν υπάνδρους γυναίκας, ώστε απορεί τις τίνος ένεκα ζητούσι δι’ αυτάς σύζυγον οι πατέρες.
Εν τούτοις υπερβάντες τον Πύργον των Ανέμων και την Aγοράν, ένθα είδον μετά θαυμασμού άρχοντας και επισκόπους οψωνίζοντας τα επιούσια πράσα, έφθασαν εις την Ποικίλην Στοάν, εν η αντί φιλοσόφων εύρον αστρολόγους, λεκανομάντεις, ονειροκρίτας και διδασκάλους, οίτινες κατέβαινον άπαξ της εβδομάδος εκ των επί του Υμηττού σχολείων, ίνα ελκύσωσι μαθητάς διά της ηδύτητος των λόγων των και διά σταμνίων μέλιτος· καθότι μη επαρκούσης πλέον εις τας ανάγκας των της διδασκαλίας, προσέθετον εις ταύτην, ίνα αποζώσι, και την μελισσουργίαν, ως οι καλόγηροι της Φλωρεντίας εις τα κέρδη της λειτουργίας και τα των ρακοπωλείων.
Δέκα όλας ημέρας εδαπάνησεν η Ιωάννα επισκεπτομένη μετά του συντρόφου της τας αρχαιότητας, τα εκκλησίας και τα περίχωρα των Αθηνών και ετέρας δέκα ανεπαύθη υπό την φιλόξενον στέγην της εν Δαφνίω Μονής. Οι καλόγηροι ήσαν πρόθυμοι να προσφέρωσιν ισόβιον φιλοξενίαν εις τους δύο βενεδεκτίνους, ων οι απόγονοι έμελλον μετ’ όλίγον να εκδιώξουν αυτούς εκ της μάνδρας των26 ως άρπαγες λύκοι. Αλλ’ η νερόβραστος δίαιτα, αι μακραί προσευχαί, η αχύρινος κλίνη και η ρυπαρότης των καλών πατέρων αδύνατον ήτο να ευχαριστήσωσιν επί πολύ τα τέκνα εκείνα της Δύσεως, συνηθίσαντα εις τα εκλελυμένα μοναστήρια της Γερμανίας να τρώγωσι και να πλύνωνται καθ’ ημέραν. Διό, παραιτηθέντες της των Μεγαλοσχήμων και Αγγελικών οπαδών του Αγ. Βασιλείου και αυτούς ακόμη των Μικροσχήμων τους κανόνας ευρίσκοντες τραχείς, κατετάχθησαν μεταξύ των Ιδιορρύθμων,27 εις την προαίρεσιν των οποίων αφίνετο διά πλειόνων ή ολιγωτέρων ευχών και μαστιγώσεων να κατακτήσωσιν υψηλήν τινά ή ταπεινοτέραν θέσιν εν τω Παραδείσω, και εις την Κόλασιν ελεύθεροι όντες να υπάγωσιν, αν ηγάπων τον πλησίον των, τον οίνον ή την κρεωφαγίαν.
 
25. Ἴδε Henrich Heine «Reisebilder», τόμ. Β/.
Εις μικράν από της μονής απόστασιν ευρίσκετο ερημητήριον διαθέσιμον ένεκα του θανάτου του μονάζοντος εκεί Οσίου Ερμύλου, όστις επιχειρήσας να μη λαμβάνη άλλην τροφήν πλήν της αγίας Μεταλήψεως, απέθανε μετά δεκαήμερον χρήσιν τοιαύτης διαίτης. Εκεί έστησαν οι ερασταί την εστίαν των, δαπανήσαντες την μικράν αυτών περιουσίαν εις αγοράν παχείας στρωμνής, μακρού οβελού, χαλκίνης χύτρας, στάμνου ελαίου, δυο αιγών, δέκα ορνίθων και μεγάλου σκύλου, ίνα φυλάττη πάντα ταύτα· τα δε προς σωτηρίαν της ψυχής των αναγκαία σκεύη, την μάστιγα, την κεφαλήν νεκρού και το καλόν παράδειγμα έλαβον δωρεάν εκ της κληρονομίας του μακαρίτου.
Αι πρώται ημέραι της αποκαταστάσεως των δύο βενεδεκτίνων υπήρξαν διηνεκής εορτή. Η Tεσσαρακοστή είχε παρέλθει και οι Ιησούς ανίστατο εκ νεκρών· πανταχόθεν αντήχουν φιλήματα και εστρέφοντο αρνία επί των πυρών, και αυτή δε η φύσις, ωσεί θέλουσα να πανηγυρίση την ανάστασιν του Σωτήρος, απετίνασσε την χειμερινήν αυτής στολήν ως νέα χήρα το πένθος του συζύγου της. Αι δάφναι του Απόλλωνος ηρυθρίων, η χλόη εφύετο επί των ερειπίων και η άνοιξις εδίδασκε τους όνους να χορεύωσι περί τας συντρόφους των. Η Ιωάννα εγειρομένη άμα τη αυγή ανέπνεε μετ’ αγαλλιάσεως τας πρωινάς αναθυμιάσεις του βουνού, ήμελγε τας αίγας, μη υπάρχοντος ακόμη του νόμου καθ’ ον απηγορεύετο το άλμεγμα εις τους μοναχούς ως εμπνέον πονηράς επιθυμίας, συνέλεγε κεράσια αποστάζοντα δρόσου, έβραζεν ωά και έπειτα εξύπνιζε τον Φρουμέντιον.
Μετά το πρόγευμα εκείνος μεν επορεύετο να αγκιστρώση ιχθύας ή να στήση παγίδας εις τους λαγωούς, ο δε Θεωνάς εκαλλιέργει τον κήπον και η Ιωάννα αποσυρομένη εις τα βάθη του κελλίου οτέ μεν αντέγραφε βίους αγίων, ους επώλει προς αύξησιν των οικιακών προσόδων, οτέ δε διημέρευεν αναγινώσκουσα του Πλάτωνος τα όνειρα ή του Θεοκρίτου τους στεναγμούς εν χειρογράφοις, άτινα εδάνειζον αυτή ή και εδώρουν οι καλόγηροι, ως η αλώπηξ του μύθου την κριθήν εις τον ίππον. Το εσπέρας παρετίθετο το δείπνον προ της θύρας του ασκητηρίου υπό γηραιάν πεύκην, ην οι χωρικοί εκάλουν «Πατριάρχην» διά το ύψος και το γήρας της· τα δε προϊόντα του κήπου, της αλιείας και κυνηγεσίας καθίστων μοναδικήν εν τω όρει την τράπεζαν των δύο μοναχών, οίτινες και ως Σάξωνες και ως βενεδικτίνοι ήσαν εκ φύσεως παμφάγοι.
Η Ιωάννα αναγινώσκουσα νυχθημερόν Έλληνας φιλοσόφους, ενίοτε δε και αποστολικούς ή και αιρετικούς Πατέρας, ζήσαντας προ της εφευρέσεως των νηστειών, των δογμάτων και τροπαρίων, είχε βαθμηδόν αποξύσει την καλογηρικήν σκωρίαν· αγχίνους δε ούσα και σκεπτική συνήρμοσε προς χρήσιν της είδός τι ανεκτικού θρησκεύματος, πολύ ομοιάζοντος προς τα συστήματα των σήμερον συμπατριωτών της, οίτινες, χάρις εις τας προόδους των φώτων και τας θεολογικάς σχολάς του Βερολίνου και της Τουβίγγης, κατώρθωσαν να σχηματίσωσιν είδός τι χριστιανισμού άνευ Χριστού, ως έφθασαν να παρασκευάζωσι και οι εξευγενισμένοι μάγειροι την σκορδαλίαν άνευ σκόρδου και ο κ. Π. Σούτσος ποιήματα άνευ ποιήσεως.
Ο δε Φρουμέντιος, πρόθυμος ων ως οι ήρωες της ρωμαντικής σχολής να συμμερισθή Παράδεισον ή Άδην μετά της φίλης του, συνέτρωγε μετ’ εκείνης ορνίθια την Παρασκευήν και αρνίον την Tετάρτην. Εν Ρώμη, οσάκις εξελέγετο δικτάτωρ, έπαυε πάσα άλλη δικαιοδοσία· ούτω όταν και ο έρως καταστή απόλυτος κύριος, πάντα τα άλλα αισθήματα σβύνονται εν τη καρδία ως τα άστρα εις τον ουρανόν, άμα ο ήλιος ανατείλη. Ο Ζεύς λησμονήσας την θεότητά του εκοσμείτο διά πτερών ή κεράτων, ίνα ευχαριστήση τας ερωμένας του, ο Αριστοτέλης φέρων σαγμάριον επί των νώτων και χαλινόν εις το στόμα προσέφερε την εβδομηκονταετή ράχιν του εις την Κλεοφίλην, εις ην εχρησίμευεν ως όνος εν Ινδίαις, ο δε Φρουμέντιος ου μόνον κρέας την Παρασκευήν, αλλά και ξύλον καθ’ ημέραν ήθελε φάγει χάριν της Ιωάννας.
Η κνίσσα του ασεβούς εκείνου μαγειρείου εσκανδάλιζεν ουκ ολίγον τους ευλαβείς ρώθωνας των Γραικών καλογήρων. Πολλοί τούτων διαβαίνοντες προ του ασκητηρίου εποίουν το σημείον του σταυρού φράσσοντες την μύτην των, ως έφρασσε και ο Οδυσσεύς τα ώτα, ίνα προφυλαχθή από του άσματος των Σειρήνων, άλλοι δε τολμηρότεροι εισήρχοντο εκεί, ίνα φοβίσωσι τους σαρκοβόρους καλογήρους διά των φλογών της Κολάσεως ή των αφορισμών της Εκκλησίας. Αλλά μετά τοσαύτης φιλοφροσύνης υπεδέχετο αυτούς η Ιωάννα και μετά τόσης χάριτος προσέφερεν αυτοίς την παχυτέραν μερίδα, ώστε οι Μεγαλόσχημοι εκείνοι οπαδοί του Αγ. Βασιλείου, οίτινες άλλα πτηνά δεν έτρωγον ειμή μόνον τας μυίας, όσαι έπιπτον εις τον νερόβραστον ζωμόν των, εξήρχοντο πολλάκις έχοντες τρυγόνα εις την κοιλίαν και αμάρτημα εις την συνείδησίν των.
 
26. Ἡ Μονὴ τοῦ Δαφνίου κατελήφθη τῷ ὄντι ὑπὸ τῶν βενεδεκτίνων ἐπὶ τῶν δουκῶν Λαρόχων, ὧν φαίνονται ἔτι οἱ τάφοι παρὰ τὴν εἴσοδον τοῦ Ναοῦ. Ὅρα Ῥαγκαβὴ «Ἑλληνικά» τόμ. Α/. σελ. 221.
Εν τούτοις η φήμη της ευφυΐας, του κάλλους και των γνώσεων του νέου «αδελφού Ιωάννου» ηπλούτο καθ’ όλον το όρος αρχίζουσα και εις την πόλιν να καταβαίνη. Πολλοί των σοφών διδασκάλων του Υμηττού αφίνοντες τας μελίσσας και τους μαθητάς των επορεύοντο προς επίσκεψιν της ημετέρας ηρωίδος, ίνα συζητήσωσι μετ’ αυτής περί ακανθωδών προβλημάτων της Δογματικής ή περί δαιμονίων και λεκανομαντείας· και αυτός δε ο αρχιερεύς Νικήτας ήλθε πολλάκις ν’ αναπαυθή υπό την σκιάν της γιγαντιαίας πεύκης, θαυμάζων, ως ο Πετράρχης, πώς ο καρπός της γνώσεως ηδυνήθη τόσω ταχέως να ωριμάση υπό τους ξανθούς πλοκάμους της εικοσαετούς εκείνης κεφαλής. Αλλά ου μόνον οι ιερείς και σοφοί, αλλά και οι άρχοντες και οι παρεπιδημούντες πατρίκιοι της νέας Ρώμης έμαθον βαθμηδόν τον δρόμον του ασκητηρίου. Ουδείς διήρχετο διά του Δαφνίου, χωρίς να κρούση την πύλην των βενεδικτίνων, πολλοί δε αυτών ατενίζοντες τους στρογγύλους βραχίονας ή ασπαζόμενοι τους λευκούς δακτύλους του «Πάτερ Ιωάννου» κατελαμβάνοντο υπό δυσεξηγήτου τινός ταραχής, ως ει έδακνε την καρδίαν των ο Δαίμων της ηδυπαθείας.
Η Ιωάννα νομίζουσα το ανδρικόν ένδυμά της ως θώρακα ασφαλή κατά πάσης πονηράς επιθυμίας και μη γνωρίζουσα ακόμη τα ήθη των νεοπλατωνικών εκείνων, ανέπνεεν απλήστως την οσμήν του θυμιάματος, ζευγνύουσα καθ’ εκάστην εις το άρμα της νέον λάτρην της απεράντου σοφίας και των ερυθρών χειλέων της. Πολλάκις δε υπό τοιούτου σμήνους περικυκλουμένη εσκέπτετο μετά στεναγμών, πόσω πλείονας και θερμοτέρους ήθελεν έχει λάτρας, αν αντί να κρύπτη υπό ράσον τα θέλγητρά της ως χρυσήν λεπίδα εντός θήκης μολυβδίνης, ενεφανίζετο αίφνης υπό την αληθή αυτής μορφήν, φέρουσα εσθήτα μεταξίνην και λυτήν επί των ώμων της την ξανθήν κόμην. Αλλ’ ηγνόει η πτωχή νεάνις ότι, αν συνέβαινε τούτο, οι πλείστοι των ανατολικών εκείνων ήθελον στρέψει εις αυτήν την ράχιν, ως η ηρωίς εκείνη του Λουκιανού εις τον φίλτατον όνον της, άμα εις άνθρωπον μετεμορφώθη.
Ο Φρουμέντιος εν αρχή μεν έχαιρε διά της φίλης του την επιτυχίαν, αλλά μετ’ ου πολύ ήρχισε να παρατηρή εις την διαγωγήν της Ιωάννας αλλοιώσεις τινάς, αίτινες κατεθορύβησαν αυτόν ως φιλάρεσκον κυρίαν αι πρώται ρυτίδες. Ο νέος μοναχός υπό την εύρωστον αυτού και ανδρώδη μορφήν υπέκρυπτε καρδίαν σύκου μαλακωτέραν, γεννηθείς ίνα αγαπά, ως η αηδών ίνα ψάλλη και ο όνος ίνα λακτίζη. Και ήτο μεν ικανός να καταπίη διακόσια κάστανα χωρίς να αισθανθή το παραμικρόν εις τον στόμαχον βάρος, αλλά παρά της φίλης του ούτε χάσμημα ούτε ψυχρόν βλέμμα ηδύνατο να χωνεύση· και ταύτα μετά επταετίαν διηνεκούς συζυγικής συμβιώσεως!
Κατά τους ηθολόγους η απόλαυσις είναι του έρωτος ο τάφος· εγώ δε μάλλον ήθελον παραβάλει αυτήν προς το φύσημα του αισωπείου εκείνου Σατύρου, τον οποίον οτέ μεν θερμότητα, οτέ δε ψύχος επροξένει. Αλλ’ οπωσδήποτε της ημετέρας ηρωίδος τα φιλήματα και αι θωπείαι είχον καταντήσει εις τον καλόν Φρουμέντιον αναγκαίαι ως ο επιούσιος άρτος, και καθ’ όσον ωλιγόστευον εκείναι, ηύξανεν η επιθυμία του, ως ήθελεν αυξήσει και η όρεξίς του, αν απεκόπτετο αυτώ μέρος της καθημερινής τροφής. Οι μήνες και τα έτη παρήρχοντο, η Ιωάννα καθίστατο ψυχροτέρα εφ’ όσον επλατύνετο ο κύκλος των θαυμαστών της, η δε αθυμία του πτωχού νεανίσκου ηύξανε καθ’ εκάστην και ωχρόν νέφος ηπλούτο επί της νεαράς και φιλομειδούς αυτού όψεως, ως μαύρη σκέπη επί ανθούσης ροδωνιάς. Επί πολύ επειράθη να κρύψη την αδημονίαν του, ως οι Σπαρτιάται την σπαράσσουσαν τας σάρκας των αλώπεκα, αλλά τέλος πάντων ξεχείλισαν τα δάκρυα εκ των οφθαλμών του και τα παράπονα εκ των χειλέων.
Η Ιωάννα εζήτει κατ’ αρχάς να καθησυχάση τον σύντροφόν της, βεβαιούσα ότι τα περικυκλούντα αυτόν ζοφερά νέφη ήσαν απλώς μαύραι πεταλούδαι, γεννήματα του εξημμένου εγκεφάλου του. Αλλ’ ο Φρουμέντιος ήτο δυσμετάπειστος, αι δε γυναίκες ταχέως βαρύνονται την μελαγχολίαν. Και αυταί αι Ωκεανίδες, αν και ήσαν θεαί, μίαν και μόνην ημέραν παρέμειναν παρηγορούσαι τον δεσμώτην Προμηθέα, είτα δε βαρυνθείσαι τα παράπονά του εγκατέλιπον αυτόν επί του βράχου μετά του κατατρώγοντος τα σπλάγχνα του γυπός. Ούτω και η ημετέρα ηρωίς, αφού παρεχώρει εις τον εταίρον της σύντομον παρηγορίαν ή ταχύν ασπασμόν, ως ρίπτει τις δεκάλεπτον εις την χείρα πτωχού, έστρεφεν έπειτα εις αυτόν την ράχιν την μεν νύκτα, ίνα κοιμηθή, την δε ημέραν, ίνα συναναστραφή μετά των βιβλίων ή των αυλικών της, ων αι επισκέψεις διεδέχοντο αλλήλας από πρωίας μέχρι νυκτός. Ο Φρουμέντιος έμενε συνήθως εις γωνίαν τινά του θαλάμου, χωνεύων, ως οι ήρωες του Ομήρου, την χολήν του, ότε δε ησθάνετο εαυτόν ανίκανον να κρατήση επιπλέον τα δάκρυα ή τους γρόνθους του, εξώρμα εκ του θαλάμου και έτρεχε να μαδήση ορνίθιον διά το γεύμα ή λευκάνθεμον28, ίνα μάθη, αν τον ηγάπα η Ιωάννα.
Αλλ’ η τοιαύτη κατάστασις των πραγμάτων αδύνατον ήτο να διαρκέση αιωνίως. Ο νέος μοναχός εσκέπτετο οτέ μεν να κόψη την κεφαλήν της Ιωάννας, οτέ δε πάσαν μετ’ αυτής σχέσιν. Η φιλαρέσκεια και αι ερωτοτροπίαι της ημετέρας ηρωίδος «ελάμβανον καθ’ εκάστην σπουδαιότερον χαρακτήρα», κατά την φράσιν των εφημεριδογράφων. Εις ηγούμενος, δύο αρχιερείς και ο έπαρχος Αττικής εγνώριζον ήδη το περιεχόμενον του ράσου της, πολλοί άλλοι υπωπτεύοντο τούτο και οι λοιποί προσέφερον εις τον αδελφόν «Ιωάννην» το θυμίαμα πλατωνικής λατρείας· ο δε Φρουμέντιος δεν έπαυε μεμψιμοιρών και υβρίζων την φιλτάτην του, ήτις χάσασα επί τέλους την υπομονήν έδιδεν εις αυτόν αποκρίσεις ξηράς ως σύκα των Καλαμών.
 
27. Ἴδε περὶ τῶν διαφόρων τούτων σχημάτων τάς διασαφήσεις τοῦ Λέοντος Ἀλλατίου (De Consensu Ecclesiae, βιβλ. Γ/, κεφ. 8) καὶ τὸ «Ἐξομολογητάριον» τοῦ Νικοδήμου, σελ. 162.
Η σχέσις των δύο νεανίσκων είχε καταντήσει βαθμηδόν να ομοιάζη τας περικυκλούσας τον βασιλικόν κήπον μας ινδοσυκάς εκείνας, ων ο καρπός διαρκεί μίαν ημέραν και αι άκανθαι όλον τον χρόνον. Και εν τούτοις, οσάκις σπουδάζων ανελογίζετο ο Φρουμέντιος να χωρισθή της φίλης του, ησθάνετο τας τρίχας του ορθουμένας υπό της φρίκης. Ούτε μετ’ αυτής ούτε άνευ αυτής ηδύνατο να ζήση· αγνοών δε ο δυστυχής νεανίας ότι η καρδία της γυναικός είναι άμμος κινητή, επί της οποίας μόνον σκηνή διά κατάλυμα μιας νυκτός δύναται ν’ ανεγερθή, είχεν οικοδομήσει εκεί κατοικίαν, εν η όλην του την ζωήν εσκόπευε να διαμείνη.
Διωχθείς δι’ ύβρεων και λακτισμάτων εκ της Εδέμ εκείνης, αντί να υποταγή ως ο Αδάμ εις την καταδίκην, εζήτει παντί τρόπω να εισέλθη και πάλιν εις τον απηγορευμένον εκείνον περίβολον, ου την θύραν απέκλειεν αυτώ η ψυχρότης και η κακία της Ιωάννας, ως ο ξιφήρης άγγελος την του Παραδείσου. Οτέ μεν κατακλινόμενος παρά της φίλης του τους πόδας επειράτο να συγκινήση αυτήν, ενθυμίζων τα τοσαύτα αυτών φιλήματα και τους όρκους, αλλ’ οι λόγοι του ωλίσθαινον επί της αναλγησίας της ως βροχή επί των φύλλων, οτέ δε περιτρέχων ως πληγωμένη έλαφος το δάσος εζήτει τινά θαυματουργόν ράβδον, ίνα αποσπάση δι’ αυτής δάκρυά τινα εκ των ξηραθέντων οφθαλμών της Ιωάννας, ως ο Μωϋσής ύδωρ εκ του βράχου της ερήμου.
Άλλοτε πάλιν ουδέν πλέον ελπίζων εζήτει παντί σθένει να εκριζώση τον έρωτα εκ της καρδίας του, ως αποσπά ο κηπουρός δυσώδες κρομμύδιον βλαστήσαν εν μέσω ηλιοτροπίων· αλλά το κακόν φυτόν είχε τας ρίζας βαθείας, ώστε παραιτούμενος μετά ματαίους αγώνας της επιχειρήσεως έπιπτε κατά γης περιρρεόμενος υπό ιδρώτος και καταρώμενος ως ο Ιώβ «την ημέραν, εν η εγεννήθη, και την ώραν, η είπον ιδού άρσεν».
Και μη νομίσης, αναγνώστα, ότι Eρωτόκριτος τις, σούτσειος ήρως ή άλλο τοιούτον δίποδον του ρωμαντικού θηριοτροφείου είχε καταντήσει ο καλός Φρουμέντιος· απ’ εναντίας ήτο φρόνιμον και ευσεβές τέκνον της ηρωικής Γερμανίας, οία εγέννα η κλασική αύτη πατρίς του ζύθου και των ξυνολαχάνων πριν διαφθαρή υπό των στεναγμών του Βερθέρου και των βλασφημιών του Στράους και Εγέλου, την δε Ιωάνναν ηγάπα ίσως, ως ο Αρίστιππος την Λαΐδα και αι γαλαί το γάλα. Αλλά πλήν αυτής άλλην γυναίκα δεν εγνώριζεν ουδ’ ήτο δυνατόν να εύρη εις Αθήνας· καθότι οι απόγονοι του Σόλωνος δεν ήσαν ακόμη, ως σήμερον, πολιτισμένοι, αι δε μητέρες, οι σύζυγοι, οι αδελφοί και τα άλλα τοιαύτα οχληρά πλάσματα, άτινα περικυκλούσι τας γυναίκας, ως αι άκανθαι τα ρόδα, δεν ημφεσβήτουν ακόμη την τιμήν να κρατώσι το κηρίον εις τους ξένους, ουδέ αν ναύαρχοι ή διπλωμάται ήσαν. Εις μόνους τους αυτοκράτορας του Βυζαντίου έτεινον την χείρα αι τότε Αθηναΐδες, και εις τούτους δε πάλιν μόνην την δεξιάν.
Ταύτα πάντα καθίστων δεινήν την θέσιν και συγχωρητάς τας τρέλλας του δυστυχούς Φρουμεντίου, εις του οποίου την ακμάζουσαν και σφριγώσαν νεότητα η γυνή ήτο σκεύος αναγκαίον, ως το δικανίκιον εις τους χωλούς και η κόπρος εις τους αγρούς. Εις απεχούσας χώρας τοποθετούσιν οι ποιηταί και εις μυθώδεις εποχάς υποθέτουσιν οι μυθολόγοι τινά παράδοξα και τερατώδη του φυτικού ή ζωικού βασιλείου προϊόντα, μελισταγείς λωτούς, ψάλλοντα δένδρα, δράκοντας πτερωτούς, αιγόποδας σατύρους, ύδρας, γίγαντας, σειρήνας, ήρωας, μάγους, προφήτας, μάρτυρας, αγίους και άλλα τοιαύτα όντα, τα οποία ουδείς εξ ην ειδέ ποτε ειμή εν εικόνι ή εν ονείρω· αλλά και το «ηθικόν βασίλειον», αν συγχωρής, αναγνώστα, την έκφρασιν ταύτην, έχει την μυθολογίαν του, ηρωικάς αφοσιώσεις, ευσεβείς εκστάσεις, υπερανθρώπους θυσίας, αρρήκτους φιλίας και άλλα τοιαύτα τραγικά ή μυθιστορικά εφόδια.
Μεταξύ των χιμαιρικών τούτων προϊόντων των παρελθόντων χρόνων πρέπει, νομίζω, να κατατάξωμεν και τον έρωτα, όπως εννόουν αυτόν οι ιππόται του μεσαιώνος και του Πλάτωνος οι παρεξηγηταί, ενώ κατά την υγιά φιλοσοφίαν δεν είναι άλλο τι ειμή μόνον «πρόσψαυσις δύο επιδερμίδων»29. Αν δε ο Φρουμέντιος τα πάντα ήτο έτοιμος χάριν της Ιωάννας να θυσιάση, αν κυλιόμενος προ των ποδών της κατηράτο την ημέραν καθ’ ην εγεννήθη, έπραττε τούτο δι’ ον λόγον συνεχώρησε και ο Αδάμ εις την άπιστον γυναίκα του, διότι… δεν είχεν άλλην.
Αλλά και η ημετέρα ηρωίς, καίτοι υπό αφωσιωμένων περικυκλουμένη, πολύ απείχε του ν’ αναπαύηται επί ρόδων. Οι οδυρμοί και τα μυρολόγια του Φρουμεντίου, ει και δεν συνεκίνουν πλέον αυτήν, ετάραττον όμως τα νεύρα της και έκοπτον πολλάκις τον ύπνον ή την όρεξίν της, το δε χείριστον, απεκάλυπτον εις πάντας το μυστικόν. Κατά τον Αθήναιον ο έρως και ο βήχας, ή ο βήξ, αν αρχαΐζης, αναγνώστα, είναι τα μόνα πράγματα, άτινα δεν δύνανται να κρυβώσι. Το κατ’ εμέ (αν μοι συγχωρήται να έχω γνώμην εναντίαν της των μεθυσμένων Δειπνοσοφιστών) φρονώ απ’ εναντίας ότι ουδέν υπάρχει ευκρυπτότερον αυτού, του έρωτος δηλ. και ουχί του βήχα, οσάκις ούτος ευτυχεί. Μόνη η ζηλεία, αι ανησυχίαι, η απελπισία και τα τοιαύτα ερωτικά αρτύματα εντυπούνται ως δημίου ραπίσματα επί του προσώπου, η δε χαρά και ευτυχία μετά τοσαύτης φειδωλίας απονέμονται ημίν υπό των θυγατέρων της Εύας, ώστε ουχί υπό ράσον καλογήρου, αλλά και εις το θυλάκιον του στενωτέρου γελεκίου δύνανται ευκόλως να κρυβώσιν.
Αλλά πάσαι ανεξαιρέτως αι γυναίκες ομοιάζουσι τους αποθηριωθέντας εκείνους της παρακμής Ρωμαίους, οίτινες απήτουν παρά των σφαζομένων εν τοις αμφιθεάτροις θυμάτων να πίπτωσι μετά χάριτος, τείνοντα ευθύμως τον τράχηλον εις την ρομφαίαν. Ούτω και η Ιωάννα, αφού παντοιοτρόπως, διά ζηλείας, ψυχρότητος, ιδιοτροπιών και άλλων γυναικείων εφευρέσεων εβασάνιζε τον δυστυχή Φρουμέντιον, ωργίζετο έπειτα κατ’ αυτού, αν κραυγή οδύνης εξέφευγε των χειλέων του εν μέσω των παντοίων τούτων βασανιστηρίων ή αν εν τη αδημονία του εδείκνυε τους οδόντας ή την θύραν του κελλίου εις τινα των αντεραστών του.
Εν τούτοις αι σκανδαλώδεις του ασκητηρίου σκηναί συνεκίνουν όλους του Δαφνίου τους κουκουλοφόρους κατοίκους, δι’ ους η Ιωάννα, της οποίας ουδείς πλέον ηγνόει το φύλον και τας τρέλλας, ήτο τέρας σταλέν υπό των Φράγκων, ίνα καταβροχθίση την Oρθόδοξον Εκκλησίαν. Και αληθές μεν είναι ότι πολλαί προ αυτής γυναίκες, η Αγ. Ματρώνα, Πελαγία και Μακρίνα, ενεδύθησαν ράσα και συνέζησαν μετά καλογήρων, αλλά δεν έπραξαν τούτο, ίνα τρώγωσι τρυγόνας και κολάζωσιν επισκόπους.
 
28. Μαργαρίταν.
Μεταξύ της παρωργισμένης ταύτης αγέλης υπήρχον μοναχίσκοι τινές, αποπειρώμενοι ενίοτε να υπερασπισθούν την ωραίαν Γερμανίδα, αλλ’ η φωνή αυτών απεπνίγετο υπό της γενικής κατακραυγής. Οι δε μάλλον κατ’ αυτής εξηγριωμένοι ήσαν «αγγελικοί τινές Μεγαλόσχημοι», δυσώδεις και ρυπαροί ως πάντες οι προτιθέμενοι ν’ αρέσωσιν εις μόνον τον Θεόν, οίτινες θελήσαντες εν είδει επεισοδίου ν’ αρέσωσι και εις την Ιωάνναν, εστάλησαν υπ’ αυτής οι μεν να κουρεύωνται, οι δε εις το λουτρόν· ήδη δε εξεδικούντο την ακατάδεκτον καλογραίαν, ρίπτοντες κατ’ αυτής, οσάκις εξήρχετο του κελλίου, αναθέματα και κατάρας, ενίοτε δε και κρομμύδια, ως οι ευγενείς νεανίσκοι των Αθηνών εις τας αοιδούς του ιταλικού θεάτρου, οσάκις αι αηδόνες αύται της Ιταλίας ευρίσκουσιν οχληρούς τους στεναγμούς των ή τας προσφοράς των ανεπαρκείς.
Ούτω έσωθεν υπό του Φρουμεντίου και έξωθεν υπό της κοινής γνώμης πολεμουμένη η Ιωάννα και βλέπουσα τον ζήλον των πιστών της ψυχραινομένων καθ’ εκάστην υπό του φόβου του αναθέματος, ενώ ηύξανεν η αυθάδεια των εχθρών, ήρχισε να σκέπτηται σπουδαίως περί αποδημίας. Προ οκτώ ετών ευρίσκετο εις Αθήνας και πάντα εγνώριζε τα εκεί μνημεία, τα χειρόγραφα και τους κατοίκους, ώστε η πόλις της Αθηνάς εφαίνετο ήδη αυτή ανούσιος ως τα φιλήματα του Φρουμεντίου. Πλήν δε τούτου εφλέγετο και υπό της επιθυμίας να επιδείξη επί ευρυτέρας σκηνής τας γνώσεις, το κάλλος και το πνεύμα της, εγγίζουσα ήδη εις τον τριακοστόν της ηλικίας έτος, ότε αι γυναίκες μη αρκούμεναι εις τα ιδιάζοντα αυταίς ελαττώματα συνηθίζουσι να στολίζωνται και διά των ημετέρων, προσλαμβάνουσαι την φιλοδοξίαν, σχολαστικότητα, οινοφλυγίαν, και ει τις άλλη «αρσενική» κακία, δυναμένη να καταστήση την καρδίαν των πρότυπον γυναικείας τελειότητος, ως κατέστη σήμερον και η Ελλάς διά των πολιτικών ανδρών της πρότυπον βασιλείου εν τη Ανατολή.
Η Ιωάννα δεν ωμοίαζε τας ποιμενίδας εκείνας του Οβιδίου, αίτινες ηυχαριστούντο αν μόνος ο Άθως ηκροάτο το άσμά των ή ο ρύαξ αντανάκλα το ανθοστεφές πρόσωπόν των, αλλ’ απ’ εναντίας εδάκρυε πολλάκις επί των βιβλίων, σκεπτομένη ότι άγνωστος και ανύμνητος ήθελε μείνει η σοφία της εις την γωνίαν εκείνην της Αττικής, ως κλαίουσι και αι νέαι καλογραίαι, οσάκις γυμνούμεναι το εσπέρας αναλογίζονται ότι τα λευκά των και εύσαρκα μέλη μόνος ο άυλος αυτών και αόρατος νυμφίος βλέπει.
Εις τοιαύτην ευρίσκετο διάθεσιν, ότε εσπέραν τινά πλανωμένη παρά την κοίλην όχθην του Πειραιώς, όπου είχεν υπάγει ν’ αποχαιρετήση τον φίλον της Νικήταν επιστρέφοντα εις Κωνσταντινούπολιν, είδεν εισερχόμενον εις τον λιμένα ξένον πλοίον, του οποίου τα λευκά πανία τη εφάνησαν πτερά αγγέλου, ερχομένου να λυτρώση αυτήν εκ της γης εκείνης της εξορίας. Το πλοίον ήτο ιταλικόν, ανήκον εις τον επίσκοπον Γενούης Γουλιέλμον τον Ελάχιστον και ελθόν εις Ανατολήν, ίνα προμηθευθή λιβάνιον διά τον Ύψιστον και στολάς διά τους υπηρέτας του. Η Ιωάννα προσφωνήσασα τους αποβάντας ναύτας λατινιστί, έμαθεν ότι έμελλον να αναχωρήσωσι την επιούσαν το πρωί εις Ρώμην, ήσαν δε πρόθυμοι να συμπαραλάβωσιν αυτήν, ίνα αντικαταστήση τον συμπλέοντα μετ’ αυτών ιερέα, αρπαγέντα υπό των κυμάτων, ενώ ιστάμενος παρά την πρώραν εζήτει κατά την συνήθειαν των καθολικών να κατευνάση την τρικυμίαν, ρίπτων εις την θάλασσαν ιεράς μερίδας, αίτινες εχρησίμευον προς μετάληψιν εις τους δελφίνας.
Συμφωνήσασα περί πάντων επέστρεψεν η Ιωάννα προς τον Φρουμέντιον, περιμένοντα αυτήν εις το πλησίον του όρμου της Μουνυχίας σπήλαιον, όπου είχε στρώσει δείπνον και κοίτην. Ο καιρός ήτο υγρός, ο άνεμος δριμύς και η θάλασσα εστέναζε πενθίμως υποκάτω του σπηλαίου. Ο νέος βενεδεκτίνος έσπευσε ν’ ανάψη πυράν, παρά την οποίαν εκάθισεν η Ιωάννα, ίνα ξηράνη τα ενδύματά της υγραθέντα υπό των κυμάτων. Η καρδία αυτής, καίτοι προ πολλού εκτραχυνθείσα υπό της σχολαστικότητος και φιλαρεσκείας, κατείχετο υπό είδους τινός ανησυχίας, ενώ εσυλλογίζετο ότι έμελλε μετ’ ολίγον να απομακρυνθή ανεπιστρεπτί του συντρόφου εκείνου, από του οποίου εις διάστημα δεκαπέντε ετών ουδέ στιγμήν απεχωρίσθη.
Επί τινας στιγμάς εσκέφθη να συμπαραλάβη αυτόν εις τας νέας περιπλανήσεις της· αλλ’ η ιδιότροπος ζηλεία του πτωχού καλογήρου, τρέφοντος την εσκωριασμένην ιδέαν ότι αι γυναίκες πρέπει να έχωσιν ένα μόνον εραστήν, ως οι όνοι εν μόνον σάγμα και οι λαοί ένα βασιλέα, καθίστα αυτόν σκεύος οχληρόν και δυσμετακόμιστον. Αλλ’ ουδέ να τον αποχαιρετήση ετόλμα η Ιωάννα, φοβουμένη εις τον έρημον εκείνον τόπον τα δάκρυα ή και τους γρόνθους του. Eυσπλαγχνικώτερον λοιπόν και ενταυτώ φρονιμώτερον ενόμισε ν’ αποκοιμίση αυτόν εις τας αγκάλας της, πριν τον εγκαταλείψη, ως προσέφερον και οι δήμιοι της Ιουδαίας εις τους καταδίκους μεθυστικόν ποτόν, πριν τους σταυρώσωσι.
 
29. Ὁ εὐφυὴς οὗτος ὁρισμὸς ἀνηκεῖ εἰς τὸν Σαμφόρτιοον.
Λαβούσα λοιπόν την κεφαλήν του Φρουμεντίοιυ επί των γονάτων της ήρξατο να θωπεύη την κόμην του διά των δακτύλων και το μέτωπον διά των χειλέων της, ο δε αμνησίκακος εκείνος νεανίας, ο τοσούτον υβρισθείς, απατηθείς και καταπατηθείς, εν ακαρεί ελησμόνει και απιστίας και ύβρεις και βασάνους. Η μόνη πρόσψαυσις των δακτύλων της Ιωάννας έκλειε πάσας αυτού τας πληγάς, ως εθεράπευον προ του συντάγματος και οι Γάλλοι βασιλείς τα έλκη των υπηκόων των δι’ απλής επιθέσεως των χειρών. Ο Φρουμέντιος κατεχόμενος υπό αδιηγήτου ηδονής, δεν ήξευρε τίνα των αγίων διά την αιφνίδιον εκείνην μεταβολήν να ευχαριστήση, διότι πάντας εν τη απελπισία του τους είχεν επικαλεσθή, άυπνος δε ων προ πολλού απεκοιμήθη τέλος επί του γλυκυτάτου εκείνου προσκεφαλαίου, εις όλους υποσχόμενος τροπάρια και κηρία.
Ότε την επιούσαν, πριν έτι εξημερώση, ήνοιξε τας αγκάλας, ίνα την φίλην του περιπτυχθή, αντ’ αυτής ενηγκαλίσθη μόνον τα άχυρα της στρωμνής του. Aναπηδήσας μετά τρόμου εξέτεινε τους βραχίονας και εψηλάφησε τα σκότη, ως ο τυφλωθείς Πολύφημος ζητών τον Οδυσσέα. Η αυγή επάλαιεν ακόμη κατά του σκότους, ότε γυμνοκέφαλος, ανυπόδητος και απηλπισμένος εξήλθε του σπηλαίου ο δυστυχής νεανίας· αλλ’ ουδαμού της Ιωάννας ίχνος. Αφού δις και τρις περιέδραμεν εις μάτην τον λόφον, ώρμησε προς την παραλίαν,ως κάπρος πηδών από βράχου εις βράχον την κορυφήν και κράζων «Ιωάννα!» μεγάλη τη φωνή.
Οι κοίλοι βράχοι επανελάμβανον την κραυγήν εκείνην και οσάκις ο Φρουμέντιος, τοσάκις κακείνοι έκραζον την φυγάδα, ωσεί λυπούμενοι τον δυστυχή· και αυτός δε ο ήλιος ανέτειλε κατ’ εκείνην την στιγμήν, ίνα βοηθήση αυτόν εις τας εναγωνίους ερεύνας του. Αλλ’ η παραλία ήτο έρημος, επί δε της θαλάσσης εφαίνετο λέμβος, σχίζουσα τα κύματα της Μουνυχίας και παρά την πρύμνην αυτής ίστατο η Ιωάννα εις το ράσον της περιεσφιγμένη. Η δραπέτις είδεν ίσως επί της ακτής τον ανατείνοντα προς αυτήν τους βραχίονας και είτα εις την θάλασσαν βυθιζόμενον νεανίαν, αλλ’ αποστρέψασα το πρόσωπον παρώτρυνεν εις ταχύτερον δρόμον τους κωπηλάτας.
Μετ’ ου πολύ η λέμβος ανεσύρετο παρά τας πλευράς του πλοίου, όπερ ήνοιγεν εις τους ανέμους τα ιστία, ο δε Φρουμέντιος μετά ματαίαν καταδίωξιν, εξαντλήσας τας ελπίδας και τας δυνάμεις του, έκειτο άπνουν ναυάγιον επί της προκυμαίας. Ότε συνήλθεν εις εαυτόν, απώθησεν ως κακόν όνειρον την ζωήν. Αλλ’ αι ώραι παρήρχοντο, ο ήλιος εξήραινε τα ενδύματά του και δεν έπαυε το όναρ. Προς στιγμήν εσκέφθη να πνίξη αυτό εις την θάλασσαν, ως ο Σολομών τας λύπας του εις τον οίνον, αλλά το ύδωρ ήτο ρηχόν και πλην τούτου εφοβείτο την Κόλασιν, ένθα επί πολύ ακόμη έπρεπε να περιμένη την Ιωάνναν. Ανύψωσεν είτα προς ουρανόν μεμψίμοιρον βλέμμα, αλλ’ ουδεμία εκ των εκεί αγίων κατέβη να προσφέρη εις αυτόν τα χείλη της προς παρηγορίαν, ως ο Βάκχος εις την Αριάδνην· έπειτα ο Φρουμέντιος δεν ήτο γυνή, και τις οίδεν αν, εις ην ευρίσκετο διάθεσιν, δεν ήθελεν αγροίκως απωθήσει και αυτήν την Αγ. Θαϊδα ή την ξανθήν Μαγδαληνήν;
 
30. Ἰώβ, κεφ. γ/, εδ. 20.
Ότε ενύκτωσεν, επέστρεψε και πάλιν εις το σπήλαιον. Οποίαν νύκταν επέρασεν εκεί προ της κλίνης εκείνης, εν η τα κάλλη της Ιωάννας εφαίνοντο ακόμη εν σχήματι λάκκου εντυπωμένα; Aν έχασες ποτέ ερωμένην ή ολόκληρον περιουσίαν εις χαρτοπαίγνια, μαντεύεις, αναγνώστα· πόσον δε τα δάκρυά σου πικρά, αν έπιες ως χωνευτικόν άψινθον μετά το γεύμα. Δεκαπέντε ημέρας έμεινεν εκεί ερωτών «ίνα τι δέδοται τοις εν πικρία φως και ζωή ταις εν οδύνη ψυχαίς».30 Αλλά τέλος ευσπλαγχνισθείς αυτόν έδραμεν εις βοήθειάν του ο εν ουρανώ άγιος προστάτης του Βονιφάτιος.
Ενώ εσπέραν τινά εξαντλήσας τα μυρολόγιά του εκοιμάτο ο Φρουμέντιος επί της άμμου της παραλίας, καταβάς εξ ουρανών ο απόστολος εκείνος των Σαξώνων ήνοιξε διά μαχαίρας τα στήθη του κοιμωμένου, εισήγαγε τους ιερούς δακτύλους του εις την οπήν και εξαγαγών την καρδίαν εβύθισεν αυτήν εις λάκκον πλήρη ύδατος, όπερ ηγίασε προηγουμένως. Η φλέγουσα εκείνη καρδία έφριξεν εις το ύδωρ ως σμαρίς εντός του τηγανίου, αφού δε εκρύωσεν, έθεσε πάλιν αυτήν ο άγιος εις τον τόπον της και κλείσας την πληγήν επέστρεψεν εις τον ιδικόν του.
Έτυχε ποτέ, αναγνώστα μου, ν’ αποκοιμηθής με ανυπόφορον βήχα, κοιμώμενος να ιδρώσης και εξυπνήσας να ευρεθής ιατρευμένος; Αγνοών ότι είσαι καλά ανοίγεις μηχανικώς το στόμα, ίνα πληρώσης εις τον επικατάρατον βήχα τον συνήθη φόρον. Αλλά πόσην αισθάνεσαι χαράν, μη ευρίσκων εις τον λάρυγγα το οχληρόν θηρίον! Ούτω άμα ήνοιξε και ο Φρουμέντιος τους οφθαλμούς, ητοιμάσθη να προσφέρη εις την αχάριστον Ιωάνναν την συνήθη δακρύων σπονδήν, αλλά παρά πάσαν προδοκίαν οι οφθαλμοί του ευρέθησαν ξηροί και να προγευματίση μάλλον ή να κλαύση ησθάνετο όρεξιν μετά πολυήμερον νηστείαν ο καλός βενεδεκτίνος.
Νέα ποιμενίς διέβη μετ’ ολίγον προ αυτού, έχουσα στάμνον γάλακτος επί της κεφαλής και κομβολόγιον κολλυρίων εις την χείρα. Ταύτην κράξας επρογεύθη ευθύμως· ότε δε η Αμαρυλλίς εκείνη, λαβούσα χάλκινον νόμισμα και ασπασθείσα την χείρα του καλογήρου απεμακρύνθη, ενούσα το εύθυμον άσμά της εις την φωνήν των κορυδαλών, ενώ ο άνεμος της πρωίας έπαιζε με της εσθήτος της τας πτυχάς, ανυψών αυτάς μέχρι μέσης κνήμης, θεωρών αυτήν ο Φρουμέντιος τότε κατά πρώτον ησθάνθη ότι πλήν της Ιωάννας υπήρχον και άλλαι εις τον κόσμον γυναίκες. Η θεραπεία αυτού ηδύνατο ήδη να θεωρηθή ως ριζική.
 
Ούτω διά του θαύματος του αγίου γυμνωθείς του ανοήτου πάθους του και άχρηστος ήδη ων ημίν ως ήρως μυθιστορήματος, καθίστατο από της στιγμής εκείνης χρησιμώτατον της κοινωνίας μέλος, «λίαν κατάλληλος», αν έζη σήμερον, να «εξασκήση» οιονδήποτε έντιμον επάγγελμα, να γίνη γραμματοκομιστής, κατάσκοπος, βουλευτής, προικοθήρας ή θεσιδιώκτης, να κρατή τα κατάστιχα Χίου εμπόρου ή τους πόδας αγχονιζομένου καταδίκου. Αλλά κατά την εποχήν εκείνην τα Κύριε ελέησον ήσαν η καλλιτέρα τέχνη, και καλώς ποιών έμεινε καλόγηρος ως πρότερον, ο Φρουμέντιος. Την δε Ιωάνναν πριν εις την Ρώμην κυνηγήσω θέλω αναπαυθή ολίγον. Οι μεγάλοι ποιηταί, ο Όμηρος και ο κύριος Π. Σούτσος, γράφουσι κοιμώμενοι ωραίους στίχους, αλλ’ εγώ σπογγίζω πάντοτε τον κάλαμόν μου, πριν θέσω επί της κεφαλής τον νυκτικόν μου πίλον. Εις μόνους τους εξόχους άνδρας συγχωρούνται αι υπναλέαι φράσεις, ημείς δε οι ταπεινοί γραφίσκοι πρέπει να ήμεθα πάντοτε έξυπνοι ως αι χήνες του Καπιτωλίου, αίτινες εξύπνησαν τους Ρωμαίους.
</div>
 
11

επεξεργασίες